Το να εκφράζουμε άμεσα το «όχι» είναι η λύση στον κίνδυνο του βιασμού;

Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο; Μερικές σκέψεις από τη σκοπιά της Ανάλυσης Συνομιλίας

Μία πολύ δημοφιλής συμβουλή που δίνεται στις γυναίκες, για να αποφύγουν το βιασμό, είναι να μάθουν να λένε απλά και ξεκάθαρα όχι. Ένα κλασικό σλόγκαν που κυκλοφορεί πολύ στα προγράμματα πρόληψης των βιασμών είναι «Yes means yes, and no means no», ενώ το να αναπτύξουν οι γυναίκες την ικανότητά τους να αρνούνται τίθεται στο επίκεντρο τέτοιων σεμιναρίων.

Ωστόσο, πρόσφατες έρευνες της Ανάλυσης Συνομιλίας (Conversation Analysis) έδειξαν ότι μια τέτοια πρακτική όχι μόνο συμβάλλει στη θυματοποίηση της γυναίκας, αλλά δεν είναι και αναμενόμενο να είναι αποδοτική για πολλούς λόγους.

Καταρχάς, η λογική ότι οι γυναίκες πρέπει να μάθουν να αρνούνται άμεσα και χωρίς περιστροφές μια πρόταση για σεξ, χρησιμοποιώντας μάλιστα απερίφραστα τη λέξη όχι, έχει το βασικό πρόβλημα ότι στηρίζει τη γενική ιδέα της παρανόησης και της κακής επικοινωνίας, ότι δηλαδή ο άντρας δεν κατάλαβε, επειδή η γυναίκα δεν του εξήγησε με σαφή τρόπο ότι δεν ήθελε. Κάτι τέτοιο, εκτός από το ότι δίνει ένα σημαντικό επιχείρημα στους βιαστές και έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές ως υπερασπιστική γραμμή από τους δικηγόρους τους, ουσιαστικά ρίχνει την ευθύνη για άλλη μια φορά στο θύμα, συμβάλλοντας στο victim blaming, παρόλο που ο σκοπός του είναι βέβαια εντελώς ο αντίθετος.

Παράλληλα, μια τέτοια συμβουλή είναι καταδικασμένη να αποτύχει και, όπως έχουν δείξει πολλές δημοσκοπήσεις, όντως απορρίπτεται από μια μεγάλη πλειοψηφία των γυναικών, οι οποίες δυσκολεύονται να πουν ένα σκέτο όχι, όσο και αν θα το ήθελαν. Οι αιτίες αυτού του δισταγμού είναι, φυσικά, πολλές και αρκετές από αυτές συνδέονται με σεξιστικά πρότυπα περί υποχρέωσης ικανοποίησης των σεξουαλικών ορμών του άντρα και χαμηλή αυτοεκτίμηση των γυναικών. Όμως, το ζήτημα περιπλέκεται, αν κανείς σκεφτεί ότι μια συζήτηση διέπεται κοινωνικά από συγκεκριμένους κανόνες περί ευγένειας και το απερίφραστο όχι εκλαμβάνεται ως αγενές και ότι βρίσκεται εκτός των προκαθορισμένων συμβάσεων.

Συγκεκριμένα, η Ανάλυση Συνομιλίας έχει δείξει ότι η άρνηση σε οποιοδήποτε γλωσσικό περιβάλλον και όχι μόνο στα πλαίσια της ερωτικής πράξης θεωρείται μη προτιμώμενη γλωσσική αλληλεπίδραση και σχεδόν ποτέ δεν είναι άμεση, όπως η αποδοχή που μπορεί να εκφραστεί με ένα εμφατικό ναι. Ο συνομιλητής διστάζει να αρνηθεί χωρίς περιστροφές και για αυτό παρατηρούνται κάποιες νόρμες που κάνουν την άρνηση λίγο πιο γλυκιά μέσα στα πλαίσια της ευγένειας μεταξύ των ομιλητών, μια ευγένεια που δεν σχετίζεται με καταπιεστική ιδεολογία εναντίον των γυναικών, αλλά παρατηρείται και στα δύο φύλα.

Έτσι, καθολικά στοιχεία της άρνησης σε μια κουβέντα είναι η παύση μερικών δευτερολέπτων μετά την πρόταση του συνομιλητή, αλλά και η χρήση δικαιολογιών και η απολογητική διάθεση. Τα κομπλιμέντα (μου αρέσεις πολύ, αλλά…), καθώς και η καθυστερημένη κατάφαση (χρειάζομαι λίγο χρόνο ακόμα ή θα γίνει όταν νιώσω έτοιμη) είναι κλασικές στρατηγικές που στόχο έχουν να απαλύνουν την απόρριψη. Η παρουσία τους σε κάθε μορφή άρνησης, ακόμα και για απλά θέματα, όπως μια πρόταση για καφέ από έναν φίλο (π.χ. «τι κρίμα, πολύ θα ήθελα, να βρεθούμε καλύτερα αύριο;» αντί για «όχι, δεν μπορώ») δείχνει ότι ο ομιλητής έχει ανάγκη να δείξει ότι συνεργάζεται με τις κοινωνικές συμβάσεις της συνομιλίας που ισχύουν στην εκάστοτε γλωσσική κοινότητα.

Το γεγονός ότι στη συντριπτική πλειοψηφία των εκφωνημάτων επιτυγχάνεται συνεννόηση είναι επειδή υποσυνείδητα όλοι οι ομιλητές γνωρίζουν αυτές τις συμβάσεις. Οι περισσότερες γλωσσικές πράξεις γίνονται έμμεσα και όχι άμεσα και αυτό το γνωρίζει ο μέσος ομιλητής. Για παράδειγμα, στο εκφώνημα «Έχετε ώρα;», ο ομιλητής δεν ενδιαφέρεται να μάθει αν το άτομο απέναντί του έχει ρολόι και γνωρίζει την ώρα, όπως θα συνέβαινε αν η γλωσσική πράξη ερμηνευόταν ότι ήταν άμεση. Ο ρόλος της ερώτησης εδώ δεν δείχνει επιθυμία πληροφόρησης για αυτό το γεγονός, αλλά έναν ευγενικό τρόπο να εκφραστεί έμμεσα η επιθυμία του ομιλητή να μάθει την ώρα. Αντί να χρησιμοποιήσει μια άμεση γλωσσική πράξη, όπως για παράδειγμα «Θέλω να μάθω τι ώρα είναι» ή «Πες μου τι ώρα είναι», εναρμονίστηκε με τις συμβάσεις της γλώσσας και εκφώνησε μία έμμεση και άρα πιο ευγενική και λιγότερο απειλητική πρόταση.

Συνεπώς, ένας άντρας με στοιχειώδεις γνώσεις της γλώσσας καταλαβαίνει πότε πρόκειται για άρνηση, ακόμα και αν δεν συμπεριλαμβάνεται στο εκφώνημα η λέξη όχι, επειδή γνωρίζει τους παραπάνω κανόνες. Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο βιαστής δεν καταλαβαίνει, αλλά ότι δεν θέλει να καταλάβει, επειδή δεν του αρέσει η άρνηση. Έρευνες έχουν δείξει ότι ακόμα και το ξεκάθαρο όχι ερμηνεύτηκε ως ναι από τον άνδρα με το σεξιστικό επιχείρημα περί αλλοπρόσαλλης συμπεριφοράς της γυναίκας που άλλα λέει και άλλα εννοεί.

Επιπλέον, είναι πολύ φυσιολογικό για μία γυναίκα να δυσκολεύεται να πει ένα ξεκάθαρο και σκέτο όχι, όταν απορρίπτει έναν άνδρα, και να προτιμάει να λειτουργήσει μέσα στους κοινωνικούς και γλωσσικούς κανόνες εκφράζοντας την άρνησή της περισσότερο έμμεσα, όπως θα έκανε και σε άλλες περιστάσεις. Φυσικά, είναι δικαίωμά της να εκφράσει το όχι με όποιον τρόπο θέλει, όμως η επιμονή να το κάνει έτσι όπως προτείνεται σε πολλά σεμινάρια για προστασία από το βιασμό συχνά της προσθέτει επιπλέον βάρος ή και ενοχές που δεν μπορεί να κάνει αυτό που πρέπει, για να προστατεύσει τον εαυτό της, όταν η ουσία δεν βρίσκεται εκεί.

Πλέον, πολλές προσεγγίσεις τονίζουν ότι βάρος πρέπει να δοθεί όχι στο πώς οι γυναίκες θα αντιμετωπίσουν την υποτιθέμενη παρανόηση από την πλευρά των αντρών, αλλά στο πώς θα προστατευτούν από το γεγονός ότι οι επίδοξοι βιαστές κατάλαβαν πολύ καλά, αλλά δεν τους άρεσε αυτό που κατάλαβαν και θέλουν να το αγνοήσουν. Αυτό, όμως, είναι κάτι που ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια της Γλωσσολογίας και της Ανάλυσης Λόγου.

in ,

Αξιολογήστε το άρθρο

43 points
Upvote Downvote

11
ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ

Παρακαλούμε Συνδεθείτε για να σχολιάσετε
7 Θέματα σχολίων
4 Απαντήσεις θεμάτων
0 Ακόλουθοι
 
Με τις περισσότερες αντιδράσεις
Δημοφιλέστερο θέμα σχολίου
8 Συντάκτες σχολίων
AnnaΑλεξιάννα ΤσότσουΙππόκαμποςJelly RollMr Mazis Πρόσφατοι συντάκτες σχολίων
  Εγγραφείτε  
νεότερα παλαιότερα δημοφιλέστερα
Ειδοποίηση για
Jelly Roll
Μέλος
Δημιουργός Κειμένων
Up/Down Voter
Χρόνια συμμετοχής
Ειδικός

Όπως είχε πει και η αγαπημένη μας πόντια, ο μόνος λόγος για τον οποίο παίζει να μην βιαστείς είναι να αποφασίσουν να μη σε βιάσουν.

Mr Mazis
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

Συμφωνώ απόλυτα με το άρθρο. Θα προσθέσω και κάτι ακόμα. Στα πλαίσια της ανάγκης να οδηγηθει η κοινωνία σε τρόπους συμπεριφορας που θα εξοστρακίζουν καλύτερα τις κακές αλληλεπιδράσεις, δεν πρέπει να κάνουμε το λάθος να πιστεύουμε οτι υπάρχει μια μοναδική μαγική συνταγή. Η ανθρωπότητα δεν αποτελείται από ρομποτάκια με το ιδιο λογισμικο, και η κάθε αλληλεπίδραση είναι μοναδική. Το να λένε οι γυναίκες ξεκάθαρα και άφοβα τη γνώμη τους ειναι ένα πράγμα, συνυπάρχει όμως με την ανάγκη να μην περιχαρακώνεις τον εαυτό σου σε βαθμό απομόνωσης σε κάθε περίσταση. Δεν θα το αναλύσω παραπάνω, θα θέσω απλώς το ερώτημα: τι… Διαβάστε περισσότερα »

vaggelis
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Εθισμένος στα Lenoji
Ενθουσιώδης

το οχι σημαινει οχι το δε θελλω σημαινει δεν θελλω απλα πραγματα για νοημονες(οι βιαστες δεν ανηκουν σε αυτο το ειδος) αλλοπροσαλη γυναικα επειδη το οχι μπορει να σημαινει ναι ημαρτον τι σου κανουν τα πορνο χανεις την πραγματικοτητα κ πλακα θα χει να γλιτωσει κανενας καμια φυλακη ετσι. Αναρωτιεμαι αν πρεπει οι γυναικες πλεον να εξοπλιζονται με σπρευ πιπεριου η κ τειζερ μην πω καλυτερα κ πολεμικες τεχνες μπας κ γλιτωσει καμια

leas
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Ενθουσιώδης

Πάρα πολύ ενδιαφέρον! Να προσθέσω και το όχι που δεν είναι όχι, δεν είναι ναι, δεν είναι ίσως, γιατί δεν ξέρει η γυναίκα αν θέλει ή όχι, αμφιθυμία το λένε. Λέει όχι ενώ δεν είναι σίγουρη ή λέει ναι, ενώ πάλι δεν είναι σίγουρη η ίδια για το αν θέλει ή δεν θέλει. Ο άλλος φυσικά, πιάνει την αμφιθυμία στον αέρα. Το τι θα ακολουθήσει, εξαρτάται από πολλές παραμέτρους.

Anna
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Up/Down Voter
Εθισμένος στα Lenoji
Ειδικός

Αυτό το άρθρο εξηγεί πολύ απλά πράγματα που λόγω εκνευρισμού δυσκολεύομαι να πω σε ανάλογες συζητήσεις 🙂

Maggie
Μέλος
Up/Down Voter
Χρόνια συμμετοχής
Εθισμένος στα Lenoji
Ειδικός

Τελικά δεν καταλαβα, τί πρεπει να λέει μια γυναίκα σε αυτες τις περιπτώσεις

Ιππόκαμπος
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

” Καταρχάς, η λογική ότι οι γυναίκες πρέπει να μάθουν να αρνούνται άμεσα και χωρίς περιστροφές μια πρόταση για σεξ, χρησιμοποιώντας μάλιστα απερίφραστα τη λέξη όχι, έχει το βασικό πρόβλημα ότι στηρίζει τη γενική ιδέα της παρανόησης και της κακής επικοινωνίας, ότι δηλαδή ο άντρας δεν κατάλαβε, επειδή η γυναίκα δεν του εξήγησε με σαφή τρόπο ότι δεν ήθελε. ”
Δηλαδη τι μπορεις να παρανοήσεις στη λεξη ΟΧΙ;;;;;;;;