Είναι ο άνθρωπος γένους ουδέτερου ή πώς μπορεί η γλώσσα να αποφύγει το σεξισμό;

Υπάρχει τρόπος να περιοριστεί η κυριαρχία του αρσενικού γένους; Πώς μπορεί να εκφραστεί το τρίτο φύλο;

Είναι αναμφίβολο ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η γλώσσα ακολουθεί την κοινωνία. Παρόλο που υπάρχει η δυνατότητα γλωσσικού σχεδιασμού, ώστε η γλώσσα ως κοινωνική πρακτική να επηρεάσει την κοινωνία, το πλέον σύνηθες είναι πρώτα να αλλάζει η κοινωνία και ύστερα αυτό να αντικατοπτρίζεται στη γλώσσα. Όταν συμβαίνει αυτό, δεν είναι σπάνιο να δημιουργείται αρχικά ένα κενό, μια αδυναμία της γλώσσας να εκφράσει μια κοινωνική ανάγκη. Είναι αυτό που παρακολουθούμε τα τελευταία χρόνια να εκτυλίσσεται με τη συζήτηση αφενός για το πώς πρέπει να εκφράζεται το λεγόμενο τρίτο φύλο και αφετέρου για το αν η κυριαρχία του αρσενικού γένους ως πρωτοτυπικό, όταν αναφερόμαστε σε κάποιο άτομο, είναι κάτι που πρέπει και μπορεί να σταματήσει.

Ξεκινώντας από το δεύτερο ζήτημα, μας προκαλεί οπωσδήποτε μια αμηχανία το γεγονός ότι οι περισσότερες λέξεις που αναφέρονται σε έμψυχα ανθρώπινα όντα είναι καταρχήν γένους αρσενικού. Η λέξη άνθρωπος είναι βέβαια η πιο κλασική. Στα πλαίσια των σημερινών κοινωνιών που έχουν ξεκινήσει να αμφισβητούν τα στερεότυπα ανάμεσα στα δύο φύλα, αναρωτιέται κανείς γιατί να μην υπάρχει και η θηλυκή εκδοχή αυτής της λέξης. Γιατί να πρέπει το θηλυκό γένος να απορροφάται από το γενικευτικό αρσενικό; Πρόκειται για μια λειτουργία της γλώσσας που αντανακλά σεξιστικές πρακτικές εξαφάνισης της γυναίκας στο λόγο;

Πριν απαντηθούν αυτές οι ερωτήσεις, θα ήθελα σύντομα να αναφερθώ στις δύο λύσεις που έχουν προταθεί στα ελληνικά, για να μπορέσει να σταματήσει αυτή η περιληπτική λειτουργία του αρσενικού γένους. Η πρώτη είναι να χρησιμοποιούμε τη λέξη ανθρωπίνα και η δεύτερη είναι να θεωρήσουμε ότι η λέξη άνθρωπος είναι ουδέτερου γένους, επειδή έχει κατάληξη –ος, όπως αρκετά ουδέτερα ουσιαστικά.

Η πρώτη λύση αποτελεί ένα τρανό παράδειγμα της επέμβασης στη γλώσσα με τη δημιουργία μιας λέξης που δεν υπάρχει. Αν και είναι αναμφίβολο ότι οι γλωσσικές πρακτικές μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά τον τρόπο που σκεφτόμαστε, είναι ένα ζήτημα ο βαθμός, στον οποίο μπορούμε νε επέμβουμε στη γλώσσα, ώστε να αντικαταστήσουμε σεξιστικά στοιχεία της με άλλα, τα οποία θα είναι αποτελεσματικά. Κατά τη γνώμη μου, τη διαφορά ανάμεσα στο εν δυνάμει αποδοτικό και στο γραφικό που δεν θα καταφέρει ποτέ να εδραιωθεί την κάνει η χρήση ενός ήδη υπάρχοντος όρου, στον οποίο προσπαθούμε να αλλάξουμε τη συνυποδήλωση. Όταν έγραφα το άρθρο για τη χρήση του θηλυκού γένους στα επαγγέλματα, είχα στο μυαλό μου ακριβώς αυτό. Μπορεί το κοινώς παραδεδεγμένο να είναι να αποκαλούμε μία γυναίκα γιατρό ή βουλευτή με τη λέξη αρσενικού γένους, όμως υπάρχει και η αντίστοιχη θηλυκού γένους (γιατρίνα, βουλευτίνα), παρόλο που συνδέεται με υποτιμητικές συνυποδηλώσεις. Υπό αυτή την έννοια, η γενικευμένη χρήση της θηλυκής λέξης σε διαφορετικά γλωσσικά περιβάλλοντα πέρα από τα συνηθισμένα έως τώρα μπορεί και να οδηγήσει σταδιακά σε αλλαγή της συγκεκριμένης λέξης. Αυτό, όμως, απέχει πολύ από τη χρήση μιας λέξης που είναι κατασκευασμένη, όπως η ανθρωπίνα, αν και πολλοί γλωσσολόγοι του φεμινιστικού κλάδου θα διαφωνούσαν μαζί μου. Πιστεύω, πάντως, ότι η εν λόγω λέξη δεν θα εδραιωθεί ποτέ, επειδή ο μέσος ομιλητής δεν αντιλαμβάνεται την ανάγκη ύπαρξής της, καθώς το ουσιαστικό άνθρωπος έχει απωλέσει τη σεξιστική του χροιά.

Η δεύτερη λύση παραβιάζει βασικούς κανόνες της γραμματικής δομής των ελληνικών. Τα ουσιαστικά σε –ος ανήκουν σε δύο κατηγορίες. Από τη μία, είναι τα αρσενικά και θηλυκά που ανήκουν στη Β’ κλίση των αρχαίων ελληνικών (ο άνθρωπος, η οδός) και από την άλλη, τα ουδέτερα σε –ος (π.χ. το δάσος) που ανήκουν στη Γ’ κλίση. Οι δύο κατηγορίες διαφέρουν ουσιωδώς μεταξύ τους, αφού κλίνονται εντελώς διαφορετικά, οπότε αποτελεί ακραία ρύθμιση της γλώσσας να διαστρεβλώσουμε βασικούς γραμματικούς κανόνες, μόνο και μόνο για να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι ουδέτερου γένους.

Θεωρώ ότι σε ιδεολογικό επίπεδο το πρόβλημα λύνεται, αν κατανοήσουμε τη διάκριση μεταξύ γραμματικού και φυσικού γένους. Το πρώτο είναι το γένος μιας λέξης στη γραμματική (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο) και το δεύτερο είναι το φύλο του ανθρώπου. Σε πολλές γλώσσες, μάλιστα, δεν υπάρχει καν γραμματικό γένος, όπως στα αγγλικά, ενώ το φυσικό γένος είναι πανανθρώπινο. Στα έμψυχα όντα, συνήθως συμπίπτει το γραμματικό με το φυσικό γένος, όπως για παράδειγμα στις λέξεις ο άνδρας και η γυναίκα. Φυσικά, υπάρχουν και αποκλίσεις σε αυτόν τον κανόνα, όπως με τη λέξη το κορίτσι. Η συμπεριληπτική λειτουργία του αρσενικού γένους σε ορισμένες λέξεις, όπως ο άνθρωπος, είναι επίσης παράδειγμα ότι το γραμματικό γένος δεν συμπίπτει πάντοτε με το φυσικό. Κάποτε, σε ένα πολύ προγενέστερο στάδιο της γλώσσας, η λειτουργία αυτή αντανακλούσε όντως τη σεξιστική αντίληψη ότι η γυναίκα είναι υποδεέστερη του άντρα και δεν υπάρχει λόγος να εμφανίζεται γλωσσικά στο λόγο. Στην παρούσα φάση, όμως, η λέξη δεν χαρακτηρίζεται από τόσο μεγάλη διαφάνεια. Το αρσενικό της γραμματικό γένος αποτελεί ένα παγιωμένο χαρακτηριστικό του παρελθόντος που πλέον δεν κουβαλάει τη συγκεκριμένη σημασία. Γι’ αυτό το λόγο, νομίζω ότι η προσπάθεια ρύθμισης της γλώσσας σε αυτό το επίπεδο, εφόσον ο ομιλητής του σήμερα δεν χρησιμοποιεί τη λέξη υπό αυτό το νόημα, δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει.

Πάντως, συναφής με αυτό το ζήτημα περί του πώς εκφράζεται γραμματικά το φύλο είναι και η προβληματική για τη δυνατότητα γλωσσικής πραγμάτωσης του τρίτου φύλου. Στα ελληνικά, είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί ένα επίθετο ή μια αντωνυμία χωρίς να κατηγοριοποιηθεί ως αρσενικό ή θηλυκό λόγω κατάληξης (π.χ. αυτός/αυτή, όμορφος/όμορφη). Γι’ αυτό, άλλωστε, θεωρώ ότι η συζήτηση περί του ουσιαστικού άνθρωπος είναι ανούσια, αφού υπάρχουν πιο σοβαρά κενά στη γλώσσα. Το ουσιαστικό άνθρωπος είναι περιληπτικό και το αρσενικό του γένος έχει ατονήσει, τι γίνεται όμως με τα επίθετα και τις αντωνυμίες; Στο γραπτό λόγο έχει προταθεί η χρήση του @, για να αποφευχθεί η κατάληξη, όμως κάτι τέτοιο δε λύνει βέβαια το πρόβλημα στον προφορικό λόγο.

Σε πολλές γλώσσες με πλούσιο κλιτικό σύστημα, το ουδέτερο γένος φαντάζει ως μια καλή λύση. Όπως προαναφέρθηκε, το γραμματικό γένος δεν συμπίπτει με το φυσικό, όμως πρωτοτυπικά το ουδέτερο γένος χρησιμοποιείται για τα άψυχα αντικείμενα. Φυσικά, αυτό δεν είναι απόλυτο, καθώς υπάρχουν ουδέτερα ουσιαστικά για έμψυχα όντα (το αγόρι), ενώ πολλά άψυχα αντικείμενα εκφράζονται με θηλυκό ή αρσενικό γραμματικό γένος (π.χ. ο καθρέφτης, η βαλίτσα). Ωστόσο, εξακολουθεί να ακούγεται παράξενο στο φυσικό ομιλητή να αναφέρεται σε άνθρωπο χρησιμοποιώντας στις αντωνυμίες και τα επίθετα το ουδέτερο γένος, αλλά ο χρόνος θα δείξει αν το γλωσσικό αίσθημα θα μετακινηθεί τελικά, σε συνδυασμό πάντα με τις εξελίξεις και σε κοινωνικό επίπεδο.

Στα αγγλικά υπάρχει η τάση της χρήσης του πληθυντικού αριθμού (they), οποία επικρατεί ολοένα και περισσότερο. Προσωπικά, μου φαίνεται ότι δεν υπάρχει συνάφεια ανάμεσα στο στο χαρακτηριστικό που κωδικοποιεί ο πληθυντικός αριθμός, την έκφραση δηλαδή των περισσότερων ατόμων, με το στόχο έκφρασης του τρίτου φύλου, όμως η λύση αυτή ξεπερνάει τον σκόπελο της συσχέτισης των ατόμων, τα οποία δεν προσδιορίζονται ως άντρες ή γυναίκες, με άψυχα πράγματα. Ειδικά στα αγγλικά, όπου η χρήση της αντωνυμίας it είναι ξεκάθαρα συνδεδεμένη με το σημασιολογικό χαρακτηριστικό του μη ανθρώπινου, ίσως η προτίμηση του πληθυντικού αριθμού είναι ο μοναδικός τρόπος σεβασμού της προσωπικότητας αυτών των ατόμων.

Το σίγουρο είναι ότι η γλώσσα αργά η γρήγορα θα βρει τον τρόπο να εκφράσει αυτά που θέλει η κοινωνία. Είμαστε ακόμα στο στάδιο, όπου παρακολουθούμε με αμηχανία τις εξελίξεις, αλλά εγώ είμαι σίγουρη για τη δύναμη αυτού του εκπληκτικού κώδικα που εφηύρε η ανθρώπινη νόηση και ο οποίος πάντα καταφέρνει να επεκτείνεται και να προσαρμόζεται στα νέα δεδομένα.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News

in

Αξιολογήστε το άρθρο

-23 points
Upvote Downvote

16
ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ

Παρακαλούμε Συνδεθείτε για να σχολιάσετε
10 Θέματα σχολίων
6 Απαντήσεις θεμάτων
3 Ακόλουθοι
 
Με τις περισσότερες αντιδράσεις
Δημοφιλέστερο θέμα σχολίου
11 Συντάκτες σχολίων
OpheliaDina voudouriΑλεξιάννα ΤσότσουMeliaSourikata Πρόσφατοι συντάκτες σχολίων
  Εγγραφείτε  
νεότερα παλαιότερα δημοφιλέστερα
Ειδοποίηση για
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

Η κατάληξη -ος δεν είναι καθόλου ξένη για το θηλυκό γένος (λεωφόρος, σωρός, διαγώνιος, επέτειος, διάλεκτος, θαλαμηγός, και άλλες πολλές). Οπότε γιατί να μην προσθέσουμε απλώς το άρθρο “η” στη λέξη άνθρωπος, όταν μιλάμε για γυναίκα, όπως ωραιότατα χρησιμοποιείται στη λέξη “σύντροφος”, για παράδειγμα;

Amat Eur
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

Ναι αυτό ακριβώς ήρθα να πω. Περίεργο που δεν υπάρχει σαν επιλογή στο κείμενο, είναι το πιο προφανές.

Parisios
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Up/Down Voter
Συμμετέχων

Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο, και πράγματι η γλώσσα αντικατοπτρίζει τον υπάρχοντα σεξισμό σε πολλά επίπεδα, και αλλάζει πάρα πολύ αργά. Από την γενική του πατέρα στα επώνυμα, μέχρι την επικράτηση του αρσενικού στα περισσότερα επαγγέλματα και την αντίστοιχη υποτίμηση που εκφράζει συνήθως η κατάληξη -ίνα (βουλευτίνα-δικηγορίνα-γιατρίνα-αστροναυτίνα) στην θηλυκή απόδοση.
Τουλάχιστον για τα επαγγέλματα που ταιριάζει, στηρίζω τη χρήση της κατάληξης -άρα. Η λέξη π.χ. δικηγοράρα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για όλα τα φύλα, δεν παραπέμπει αυτόματα σε άντρα, και δεν είναι καθόλου υποτιμητική σε σχέση με τη λέξη δικηγόρος, αντίθετα κερδίζει στη σύγκριση.

Betty Boop
Μέλος
Εθισμένος στα Lenoji
Up/Down Voter
Χρόνια συμμετοχής
Δημιουργός Κειμένων
Ειδικός

Πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση. (Θα έγραφα ενδιαφέρον άρθρο, αλλά επηρεάστηκα)

Υδατοκρίτης
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

Η γλώσσα (θηλυκό) δεν έχει κανένα σεξισμό και τη λέξη ανθρωπίνα θα την έλεγα υπό το κράτος πιστολιού στον κρόταφο. Εξάλλου είμαστε στη Γη, μέρος της φύσης και της ζωής που δεν θα υπήρχε αν δεν υπήρχε η θάλασσα. Το ότι λέμε ο ήλιος, το αστέρι, η γη, η θάλασσα, η τίγρης, η φάλαινα, το μυρμήγκι, ο πεύκος, η ελιά, ο ελέφαντας, δεν οφείλεται σε απόφαση κάποιου αλλά στην εξέλιξη της γλώσσας. Άσε που το γραμματικό γένος για ένα πράγμα αλλάζει ή δεν είναι δεδομένο. Η σελήνη / το φεγγάρι. Κατά την άποψή μου, αυτό που πρέπει να γίνει, και… Διαβάστε περισσότερα »

Sourikata
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Εθισμένος στα Lenoji
Up/Down Voter
Ενθουσιώδης

Αν υπήρχε λίστα “100 πράγματα που πρέπει να γίνουν για την εξάλειψη της πατριαρχιας”, η γλωσσική αναπροσαρμογη θα ήταν το εκατοστό στη λίστα. Ο σεξισμός, οι διακρίσεις, η πατριαρχια είναι κάτι πολύ βαθιά ριζωμενο στην ελληνική κοινωνία και έχει άπειρες εκφράσεις και ενφανσεις παντού. Δεν είναι σεξιστης οποίος λέει “καλημέρα σε όλους”, αντί να πει “…σε όλους και όλες”. Ούτε έγινε σεξιστης κανείς επειδή κυριαρχεί το αρσενικό φύλο στη γλώσσα.
Εν πάση περιπτώσει, η γλώσσα εξελίσσεται και θα πάρει το δρόμο της όπως γίνεται πάντα. Αλλά αυτή η επιτήδευση πιο πολύ δυσκολεύει την επικοινωνία παρά προσφέρει κάτι στην επίτευξη της ισότητας.

Dina voudouri
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Δημιουργός Κειμένων
Συμμετέχων

Πλάι σε αυτό που λες, για μένα οι λέξεις όπως βγαίνουν κάθε φορά από το στόμα δείχνουν τη διαδρομή που κάνει η σκέψη την κάθε συγκεκριμένη στιγμή. Και όχι μόνο η σκέψη, αλλά και η ψυχή. Με το να χρησιμοποιήσω λιγότερο το αρσενικό γένος, νιώθω πως κάτι ‘ανοίγω’ σε μένα. Αν πω σε μια συζήτηση “όλες μας εδώ…”, δουλεύω τον εσωτερικευμένο μισογυνισμό μου, την εσωτερικευμένη ομοφοβία μου και την εσωτερικευμένη τρανσφοβία μου. Είναι σαν layers αυτά, τα ακούμε από δύο χρόνων, ως ένα βαθμό τα έχουμε ακόμη. Για μένα η γλώσσα είναι: ένας από τους τρόπους, μέρα τη μέρα, στιγμή… Διαβάστε περισσότερα »

Dina voudouri
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Δημιουργός Κειμένων
Συμμετέχων

Συμφωνώ πως η φαντασία έχει πιθανότητες, αλλά ότι έχει και όρια στο πόσο μπορεί να διεισδύσει στο πραγματικό. Πάντως εμένα το ‘ανθρωπίνα’ σαν πρώτο άκουσμα μου κάνει. Είναι και αρκετά απρόβλεπτοι (και μάλλον πιο γρήγοροι από παλιά, εννοώ λόγω ίντερνετ κτλ) οι τρόποι που τα άτομα επινοούμε και βρίσκουμε λύσεις σε γλωσσικά κενά. Είναι καμιά φορά γλυκός ο κόπος για το καθένα μας, να μπορέσει να βάλει σε λέξεις αυτό που υπάρχει, αλλά δεν είναι για την ώρα ορατό στη γλωσσα. Έχουμε μια γλωσσική δεξαμενή για να διαλέγουμε, αλλά αυτή χρειάζεται συχνά φάρδεμα, ή επισκευή. Ευχαριστώ πολύ για τη διατύπωση… Διαβάστε περισσότερα »

Tawn Tawn
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Εθισμένος στα Lenoji
Up/Down Voter
Advocate

Πόσο βολικά όμως τα αγγλικά! Γι’αυτό τα αγαπώ, λες ένα they/them και τέλειωσε η υπόθεση! Εκτός απο τα Miss/Mrs που βέβαια έχει αντικατασταθεί σιγά σιγά απο το Ms…

Amat Eur
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

Η λέξη they στα αγγλικά χρησιμοποιούταν από πολύ παλιά για να δηλώσει τρίτο ενικό πρόσωπο.

” Oxford English Dictionary traces singular they back to 1375, where it appears in the medieval romance William and the Werewolf.”

“Since forms may exist in speech long before they’re written down, it’s likely that singular they was common even before the late fourteenth century. That makes an old form even older.”

https://public.oed.com/blog/a-brief-history-of-singular-they/

Amat Eur
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Συμμετέχων

“Ωστόσο, εξακολουθεί να ακούγεται παράξενο στο φυσικό ομιλητή να αναφέρεται σε άνθρωπο χρησιμοποιώντας στις αντωνυμίες και τα επίθετα το ουδέτερο γένος…”

Κάθε δεύτερη λέξη στα ελληνικά είναι το παιδί/παιδιά. Που σαι ρε παιδί / θα βγω με τα παιδιά / το καλύτερο παιδί κοκ. Δεν μας ακούγεται περίεργο εκεί.

Melia
Μέλος
Χρόνια συμμετοχής
Εθισμένος στα Lenoji
Ενθουσιώδης

Όταν πρωτοάκουσα για άτομα που χρησιμοποιούν αντωνυμία “αυτό”, μου φάνηκε μειωτικό. Και μετά σκέφτηκα αυτό που λες για το παιδί, που δεν χρησιμοποιείται καθόλου μειωτικά. Κι ακόμη κι αν δεχτούμε ότι το ουδέτερο συχνά είναι υποκοριστικό, και άρα “λιγότερο”, (παιδί, αγόρι, κορίτσι, Κατερινάκι, γιατρουδάκι), υπάρχουν και το “άτομο” ή το “πρόσωπο”, που είναι ουδέτερα από κάθε άποψη! Προσωπικά, δεν έχω τολμήσει να χρησιμοποιήσω πιο ρηξικέλευθες λύσεις. Αλλά όσες φορές μεταφράζω οδηγίες, το σκέφτομαι. Και είναι απίστευτο πόσο άσχημα μου χτυπάει εμένα το “είστε συνδεδεμένος”. Και πόσο προφανές ότι ο άντρας που έγραψε τις οδηγίες δεν είχε καν σκεφτεί ότι δεν… Διαβάστε περισσότερα »

Ophelia
Μέλος
Εθισμένος στα Lenoji
Up/Down Voter
Δημιουργός Κειμένων
Χρόνια συμμετοχής
Μέντορας

Διαφωνώ σε πολλά σημεία με το κείμενο, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος που σχολιάζω. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι χρησιμοποιώντας το σύμβολο @ ή οποιοδήποτε άλλο σύμβολο ως κατάληξη, αμέσως αποκλείουμε μια ολόκληρη ομάδα ατόμων με τύφλωση ή άλλες διαταραχές όρασης. Τα σύμβολα αυτά μέσα στις λέξεις δεν μπορούν να μεταφραστούν από τα προγράμματα ανάγνωσης οθόνης.