Η Σαντορίνη, ένα από τα πιο όμορφα και φημισμένα νησιά της Ελλάδας, αυτές τις μέρες έχει απασχολήσει ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα λόγω των συνεχόμενων σεισμικών δονήσεων που αυξάνουν την ανησυχία στους κατοίκους και τους επισκέπτες του νησιού. Η ανασφάλεια, η αβεβαιότητα για το αύριο και η συνεχής ανησυχία για το τι πρόκειται να συμβεί αποτελούν σημαντικούς παράγοντες που επιβαρύνουν την ψυχική υγεία. Οι φυσικές καταστροφές, όπως οι σεισμοί, οι πυρκαγιές ή οι πλημμύρες, έχουν άμεσες και σοβαρές συνέπειες όχι μόνο στη φυσική ασφάλεια των ανθρώπων αλλά και στην ψυχική τους υγεία.
Στις περιπτώσεις φυσικών καταστροφών, προτεραιότητα αποτελεί η ασφάλεια και η ακεραιότητα ανθρώπων και ζώων, καθώς και η αποκατάσταση τυχόν ζημιών. Σημαντικό είναι όμως να μην παραβλέπεται και η φροντίδα της ψυχικής υγείας, καθώς οι ψυχολογικές επιπτώσεις μιας φυσικής καταστροφής μπορεί να είναι εξίσου σοβαρές.
Αυτή τη στιγμή στο νησί βρίσκονται και επαγγελματίες ψυχικής υγείας που είναι έτοιμοι να συνδράμουν, είναι όμως χρήσιμο να γνωρίζουμε όλοι πως μπορούμε να βοηθήσουμε κάποιον που βίωσε ένα τραυματικό γεγονός ή βρίσκεται σε κατάσταση έντονης δυσφορίας, αλλά και να αξιολογήσουμε πότε χρειάζεται να φροντίσουμε το άτομο να λάβει άμεσα βοήθεια από επαγγελματίες ειδικούς. Με άλλα λόγια να γνωρίζουμε κάποιες «πρώτες βοήθειες στην ψυχική υγεία».
• Τι σημαίνει πρώτες βοήθειες στην ψυχική υγεία;
Σύμφωνα με τους Everly και Flynn (2006), οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας (PFA) μπορούν να οριστούν ως “η συμπονετική και υποστηρικτική παρουσία με σκοπό την άμβλυνση της οξείας δυσφορίας και την εκτίμηση της ανάγκης για περαιτέρω φροντίδα”. Οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας αποτελούν μία μορφή παρέμβασης που δεν είναι απαραίτητο να γίνει από επαγγελματία ψυχικής υγείας, καθώς δεν πρόκειται για συμβουλευτική ή ψυχολογική παρέμβαση. Πρόκειται ουσιαστικά για μία προσέγγιση του ατόμου που έχει βιώσει ένα τραυματικό γεγονός με σκοπό την εκτίμηση των αναγκών του και την παροχή βοήθειας για την κάλυψη τους (όπως για παράδειγμα είδη πρώτης ανάγκης, φαγητό κ.α.), την ακρόαση των ανησυχιών και των βιωμάτων (αν επιθυμεί το άτομο να μιλήσει) και τον καθησυχασμό του για να αισθανθεί ασφάλεια και ηρεμία, την προστασία από περαιτέρω βλάβη και τη βοήθεια για τη διασύνδεση με τις απαραίτητες υπηρεσίες για κοινωνική-ψυχολογική υποστήριξη ή/και πληροφορίες.
Το Μοντέλο Πρώτων Βοηθειών Ψυχικής Υγείας (PFA RAPID) δημιουργήθηκε από το John’s Hopkins University και αποτελεί έναν διεθνώς αναγνωρισμένο οδηγό για περιπτώσεις κρίσεων.
Το μοντέλο PFA RAPID αποτελείται από πέντε βήματα:
1. Ενεργητική ακρόαση (RAPPORT): Έπειτα από ένα τραυματικό γεγονός, οι άνθρωποι βρίσκονται σε κατάσταση αγωνίας και στρες. Έτσι, για να καταλάβουμε τι χρειάζεται κάποιος και να βοηθήσουμε, πρέπει πρώτα να παρατηρήσουμε τη συμπεριφορά του και να ακούσουμε. Λειτουργούμε σαν καθρέπτες, αντανακλώντας τη συναισθηματική κατάσταση και το περιεχόμενο του μηνύματος που μας μεταφέρει ο άνθρωπος που έχουμε απέναντι μας.
2. Εκτίμηση της κατάστασης του ατόμου (ASSESSMENT): Για να σχεδιάσουμε την παρέμβαση, είναι βασικό να έχουμε ακούσει την ιστορία του ατόμου, να έχουμε καταλάβει τη φυσική και συναισθηματική κατάσταση του ατόμου, πως έχει επηρεαστεί από το τραυματικό γεγονός και να έχουμε κατανοήσει τη φύση του γεγονότος. Ο καθένας μπορεί να αντιδράσει με διαφορετικό τρόπο και να εκδηλώσει σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα όπως: θλίψη, φόβος, άγχος, θυμός, κόπωση, αϋπνία κ.α., όμως οι περισσότεροι άνθρωποι επανέρχονται σταδιακά και ξαναβρίσκουν τη λειτουργικότητα τους. Όσοι όμως εκδηλώνουν εντονότερη ή μακροχρόνια δυσφορία, πιθανότατα να χρειάζονται περαιτέρω υποστήριξη.
3. Ιεράρχηση Προτεραιοτήτων (PRIORIZATION): Ακολουθώντας την πυραμίδα του Maslow, πρέπει να δοθεί πρώτα έμφαση στην κάλυψη των βασικών ιατρικών και φυσικών αναγκών του ατόμου. Παρά το γεγονός ότι ορισμένες ανάγκες είναι προφανείς, ρωτάμε πάντα για τις ανάγκες και τις ανησυχίες των ανθρώπων που πάμε να βοηθήσουμε για να δούμε τι είναι πιο σημαντικό για εκείνους τη συγκεκριμένη στιγμή και να τους βοηθήσουμε να σκεφτούν ποιες είναι οι προτεραιότητές τους.
4. Παρέμβαση (INTERVENTION): Σε αυτό το σημείο αρχικά εξηγούμε το σκοπό της παρουσίας μας, εντοπίζουμε τις βασικές ανάγκες και το προσωπικό αντίκτυπο του καταστροφικού γεγονότος για το άτομο, βοηθάμε στην κάλυψη των αναγκών που έχουν προτεραιότητα και στη διαχείριση προβλημάτων. Δίνουμε έγκυρες πληροφορίες και ενημερώνουμε για ό,τι χρειάζεται, βοηθάμε στη διασύνδεση των ατόμων με τους αγαπημένους τους ή με τις απαραίτητες υπηρεσίες για την απαραίτητη υποστήριξη.
5. Διαθεσιμότητα και παρακολούθηση (DISPOSITION): Αν το άτομο φαίνεται ικανό να φροντίσει τον εαυτό του και να αναλάβει ευθύνες, η παρέμβαση μπορεί να λήξει, αλλά μπορεί να είναι χρήσιμη μία μετέπειτα παρακολούθηση για να διαπιστωθεί αν χρειάζεται κάποια υποστήριξη (συναισθηματική, ιατρική, οικονομική κλπ).
Γνωρίζοντας τις πρώτες βοήθειας ψυχικής υγείας μπορούμε να βοηθήσουμε και να φροντίσουμε τους συνανθρώπους μας, μειώνοντας παράλληλα και τις μακροπρόθεσμες ψυχολογικές επιπτώσεις στην κοινότητα. Η ενημέρωση των κατοίκων και των επισκεπτών του νησιού για την κατάσταση, για τις φυσιολογικές αντιδράσεις στο άγχος και την ανασφάλεια που δημιουργεί και για τη δυνατότητα να λάβουν περαιτέρω βοήθεια. Το μοντέλο RAPID PFA σε καμία περίπτωση δε θα αντικαταστήσει την επαγγελματική ψυχολογική παρέμβαση, μπορεί όμως να παρέχει άμεση πληροφόρηση, συναισθηματική υποστήριξη, σταθερότητα και καθοδήγηση σε άτομα που βιώνουν κάποια οξεία κρίση.
Βιβλιογραφία
Everly, G. S., Jr, & Flynn, B. W. (2006). Principles and practical procedures for acute psychological first aid training for personnel without mental health experience. International journal of emergency mental health, 8(2), 93–100.
McLeod, S. (2007). Maslow’s hierarchy of needs. Simply psychology, 1(1-18).
Νίκη Δαλιανά
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας- Σύμβουλος Σταδιοδρομίας MSc
Human Resource Management, University of Minnesota, USA
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
