Πέλματα που με δυσκολία χωράνε σε παπούτσια, πόδια που επιμελώς στριμώχνονται σε κάλτσες χειμώνα- καλοκαίρι, μαύρα φαρδιά ρούχα που καλύπτουν επίμονα χέρια και πόδια. Πρόκειται για οικείες σε όλους μας εικόνες – κυρίως γυναικών, που προσπαθούν να κρύψουν τη δυσφορία που τους προκαλεί το λεμφοίδημα, μια εν πολλοίς μη αναστρέψιμη παθολογική κατάσταση.
Η σταδιακή διόγκωση των άκρων είναι, κατά κανόνα, η «παράπλευρη» απώλεια μιας μεγάλης νίκης, καθώς προκύπτει μετά από ογκολογικά χειρουργεία, κατά τα οποία οι χειρουργοί αφαιρούν, προληπτικά ή επειδή είναι ζωτικής σημασίας, λεμφαδένες από τον ασθενή. Ωστόσο, η ζωή μετά τη λεμφαδενεκτομή αποδεικνύεται αρκετά απαιτητική: δυσκολεύει τους ασθενείς στις καθημερινές τους δραστηριότητες και οι περισσότεροι ντρέπονται να μιλήσουν γι’ αυτό, μετατρέποντάς το σε ταμπού.
Το ampa μίλησε με τον πλαστικό χειρουργό, Δρ Επαμεινώνδα Γουσόπουλο, principal investigator κλινικής πλαστικής χειρουργικής στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ζυρίχης, ο οποίος από το 2013 μελετά το λεμφοίδημα. Γι’ αυτή του την προσήλωση και την επιμονή έχει βραβευθεί από τη Γερμανική Εταιρεία Λεμφολογίας.
«Περίπου 10 εκατομμύρια Αμερικανοί πάσχουν από λεμφοίδημα», απαντά στο εύλογο ερώτημα ο δρ Επαμεινώνδας Γουσόπουλος, που είναι υπεύθυνος του ευρωπαϊκού παραρτήματος του Lymphatic Education and Research Network. «Υπολογίζουμε πως περίπου 10 εκατομμύρια Αμερικανοί πάσχουν από λεμφοίδημα, αριθμός που αθροιστικά ξεπερνά τους ασθενείς που πάσχουν από σκλήρυνση κατά πλάκας, μυϊκή δυστροφία, ALS, Parkinson και AIDS μαζί». Ανάλογος είναι ο αριθμός και των ασθενών στην Ευρώπη. Το λεμφοίδημα συνδέεται άρρηκτα με τον καρκίνο του μαστού και τις επεμβάσεις αφαίρεσης όγκων από τον μαστό. Εξ ου και ο μεγαλύτερος αριθμός των ασθενών είναι γυναίκες.
—Τι είναι το λεμφοίδημα και τι το προκαλεί λοιπόν;
Το λεμφοίδημα είναι μια χρόνια πάθηση, που διακρίνεται σε πρωτοπαθές και δευτερογενές, ανάλογα με την αιτιολογία του. Το πρωτοπαθές λεμφοίδημα έχει γενετικό υπόβαθρο και είναι μια σπάνια ασθένεια. Το δευτερογενές λεμφοίδημα μπορεί να είναι λοιμώδους αιτιολογίας (κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες), στις αναπτυγμένες χώρες εμφανίζεται κυρίως ως συνέπεια της χειρουργικής ογκολογίας. Τραύματα και φλεγμονές είναι λιγότερο συχνές αιτίες του λεμφοιδήματος.
Η συνηθέστερη, λοιπόν, αιτία είναι η αφαίρεση λεμφαδένων ως κομμάτι της ογκολογικής θεραπείας (καρκίνος μαστού, γυναικολογικοί καρκίνοι, σάρκωμα, μελάνωμα κ.α.). Κλινικά, το λεμφοίδημα συνίσταται από το οίδημα στο άκρο, απ’ όπου αφαιρεθηκαν οι λεμφαδένες, το οποίο γίνεται σταδιακά όλο και πιο βαρύ. Με την πάροδο του χρόνου το αρχικά «μαλακό» οίδημα γίνεται όλο και πιο σκληρό καθώς αυξάνεται ο ινώδης ιστός. Η φλεγμονή του πάσχοντος άκρου είναι κάτι που πολλοί έχουν να αντιμετωπίσουν. Συχνά, οι ασθενείς με λεμφοίδημα εμφανίζουν χρόνιους πόνους στο πάσχον άκρο. H πάθηση είναι χρόνια και έχει συνήθως σχετικά αργή επιδείνωση. Εμφανίζεται μήνες ή χρόνια μετά τη χειρουργική θεραπεία και η εξέλιξή της διαφοροποιείται από ασθενή σε ασθενή. Η ελεφαντίαση είναι το τελικό στάδιο, στο οποίο ευτυχώς δεν φτάνουν όλοι οι ασθενείς.
—Πώς είναι η καθημερινότητα των ασθενών;
Το λεμφοίδημα συνεπάγεται ένα διαρκές βάρος και μια διαρκή υπενθύμιση του λόγου που το προκάλεσε. Εξ ου και το ψυχολογικό φορτίο που κουβαλούν είναι μεγάλο. Δεδομένου ότι οι πάσχοντες δεν έχουν αποτελεσματικά όπλα για την καταπολέμηση του, καταλήγουν συνεχώς να κρύβουν τα διογκωμένα τους άκρα και τελικά να μην μιλούν ανοιχτά για το θέμα. Εχει, λοιπόν, αποδειχθεί ότι οι ασθενείς απομονώνονται κοινωνικά, επιβαρύνονται από τη χρονιότητα της πάθησης και την έλλειψη προοπτικής, δεδομένου ότι όλοι τους λένε πως δεν υπάρχει θεραπεία. Η σεξουαλική δυσλειτουργία είναι επίσης συνήθης, ως απόρροια της αισθητικής αποστροφής λόγω του οιδήματος. Συγκεκριμένα, ποσοτικές μελέτες δείχνουν ότι οι ασθενείς με λεμφοίδημα βιώνουν μεγαλύτερα επίπεδα δυσλειτουργίας, χειρότερη ψυχολογική προσαρμογή, άγχος και κατάθλιψη από ό,τι ο γενικός πληθυσμός. Οι παράγοντες που πλήττουν την ποιότητα ζωής περιλαμβάνουν τη συχνότητα των οξέων φλεγμονωδών επεισοδίων, την ύπαρξη πόνου, την ποιότητα του δέρματος, το λεμφοίδημα στο κυρίαρχο χέρι και τη μειωμένη κινητικότητα των άκρων.
—Υπάρχουν τρόποι αυτό να αποφευχθεί κατά το ογκολογικό χειρουργείο; Μετά το χειρουργείο τι μπορούν να κάνουν οι ασθενείς για να αναχαιτίσουν την επιδείνωση;
Με τις στρατηγικές που ακολουθεί η ογκολογική χειρουργική και τους περιορισμούς που εφαρμόζει στο να μειώσει τη ριζική αφαίρεση των λεμφαδένων σαφώς και περιορίζεται η πιθανότητα εμφάνισης του λεμφοιδήματος. Από την άλλη, ακόμη και η αφαίρεση ενός λεμφαδένα προκαλεί την εμφάνιση λεμφοιδήματος σε ποσοστό 2-3%.
Δεν είναι ακόμη γνωστοί οι παράγοντες που μπορεί να προδιαθέτουν την εμφάνιση του λεμφοιδήματος. Αντίστοιχα, δεν υπάρχουν κριτήρια που να προβλέπουν την εμφάνιση του λεμφοιδήματος αν και η αφαίρεση μεγαλύτερου αριθμού λεμφαδένων συνδέεται με έναν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της πάθησης. Πρακτικά, δεν είμαστε σε θέση να υποστηρίξουμε τη μη εμφάνιση λεμφοιδήματος. Σε περίπτωση, όμως, που το λεμφοίδημα εμφανιστεί και διαγνωστεί έγκαιρα μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε με φυσιοθεραπεία, κάλτσες συμπίεσης (compression stockings) καθώς και εξειδικευμένες χειρουργικές επεμβάσεις (μεταμόσχευση λεμφαδένων, λεμφο-φλεβικές αναστομώσεις).
—Τι θα συμβουλεύατε γυναίκες, που έχουν ήδη λεμφοίδημα;
Ο ακρογωνιαίος λίθος της θεραπείας είναι η έγκαιρη διάγνωση της ασθένειας που συχνά θάβεται κάτω από το χαλί με τη δικαιολογία πως «πρήξιμο είναι, αυτό συμβαίνει μετεγχειρητικά». Ναι, μπορεί να συμβαίνει, αλλά μπορούμε να κάνουμε πολλά για να μην εξελιχθεί… Αυτό σημαίνει πως ακόμη και αν κάποιος ή κάποια έχει λεμφοίδημα, δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει κάποια λύση. Η φυσιοθεραπεία μαζί με τη στοχευμένη άσκηση μπορούν να βελτιώσουν εξαιρετικά την ποιότητα ζωής των ασθενών. Η αξιολόγηση από έναν εξειδικευμένο χειρουργό των δυνατοτήτων αποκατάστασης με τη χρήση της μικροχειρουργικής λεμφαγγείων μπορεί να αλλάξει άρδην την πορεία της ασθένειας και να χαρίσει ακόμη και μια δραματική μείωση του οιδήματος με εξαιρετική βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών. Οι ασθενείς στην Ελλάδα έχουν τις ίδιες επιλογές με όσους ζουν στο εξωτερικό, χάρη σε ιδιωτικά κέντρα Πλαστικής Χειρουργικής, όπως στην Κλινική Πλαστικής Χειρουργική του ΑΠΘ, που αναγνωρίστηκε πρόσφατα ως Center of Excellence από το μεγαλύτερο Ίδρυμα καταπολέμησης του Λεμφοιδήματος με έδρα τη Νέα Υόρκη (Lymphatic Education and Research Network)
—Γιατί αποφασίσατε να ασχοληθείτε ερευνητικά με αυτή την πάθηση;
Το λεμφικό σύστημα είναι τρομερά παραμελημένο στην ιατρική. Σε μια έρευνα που έγινε στην Αμερική διαπίστωσαν πως κατά τη διάρκεια της εξαετούς φοίτησης στην ιατρική οι φοιτητές ασχολούνται με το εν λόγω σύστημα για μόνο 20 λεπτά! Όταν, όμως, πήγα στο 6o έτος της Ιατρικής με το πρόγραμμα Erasmus στη Γερμανία, βρέθηκα σε μια κλινική που πραγματοποιούσε αυτόλογες μεταμοσχεύσεις λεμφαγγείων για τη θεραπεία του λεμφοιδήματος. Αυτή η δυνατότητα μου άνοιξε άλλους ορίζοντες και με ώθησε να διαβάσω περισσότερο για το θέμα! Μετά το πτυχίο ασχολήθηκα με την έρευνα και μετά από ένα μεταπτυχιακό στη Βιολογία στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης αναζήτησα δυνατότητες για διδακτορικό. Το λεμφικό σύστημα μου είχε καρφωθεί στο μυαλό, καθώς συνδέεται άμεσα και με την πλαστική χειρουργική. Στο Ομοσπονδιακό Πολυτεχνείο της Ζυρίχης υπήρχε ένα παγκοσμίου φήμης καθηγητής, που ασχολούνταν μόνο με τα λεμφαγγεία. Μελετώντας τι είχε ανακαλύψει μέχρι τότε συνειδητοποίησα πόσο εξειδικευμένο ήταν το αντικείμενο και πόσες δυνατότητες υπήρχαν να συνεισφέρει κανείς σε αυτό που λέμε «translational medicine». Πως δηλαδή μπορεί να μεταφέρεις τη γνώση και τα ευρήματα της έρευνας στους ασθενείς και να προσφέρεις καινούριες θεραπείες που στοχεύουν σε ένα σύστημα που πρακτικά επηρεάζει πολλές λειτουργίες του σώματος.
Έτσι, λοιπόν, αποφάσισα να πραγματοποιήσω το διδακτορικό μου στο εν λόγω εργαστήριο στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης με υποτροφία από το Ίδρυμα Ωνάση. Το διδακτορικό μου ήταν η μελέτη των παθοφυσιολογικών μηχανισμών του λεμφοιδήματος, χρησιμοποιώντας τόσο μοντέλα της ασθένειας σε πειραματόζωα όσο και επαληθεύοντας τα ευρήματα σε ιστούς από ασθενείς. Τότε ανακαλύψαμε πως η ανοσολογική αντίδραση με την επίδραση συγκεκριμένων ανοσοποιητικών κυττάρων μπορεί να επηρεάσει καταλυτικά την εμφάνιση καθώς και την πορεία του λεμφοιδήματος.
—Σε ποιο στάδιο βρίσκεται η έρευνά σας; Είστε αισιόδοξος για το μέλλον;
Είμαστε σε ένα κομβικό σημείο, όπου προσπαθούμε να μελετήσουμε τη χρήση φαρμάκων που επιδρούν σε συγκεκριμένα ανοσολογικά κύτταρα και φαίνεται πως μπορούν να εμποδίσουν την εμφάνιση του λεμφοιδήματος. Η έρευνα μας βασίζεται σε φαρμακευτικές αγωγές που είναι ήδη διαθέσιμες, αλλά με άλλη ένδειξη. Αυτό ονομάζεται «drug re-purposing». Αυτός είναι και ο λόγος του βραβείου από τη Γερμανική Εταιρία Λεμφολογίας, τη μεγαλύτερη επιστημονική εταιρία στο συγκεκριμένο αντικείμενο. Τα μέλη της επιτροπής έκριναν πως η ταυτοποίηση μιας φαρμακολογικής θεραπείας θα αποτελέσει επανάσταση για τα εκατομμύρια ανθρώπων, που πάσχουν από λεμφοίδημα και προς το παρόν είναι υποχρεωμένοι να ζουν με κομμένα φτερά και στην καλύτερη περίπτωση την προοπτική να μην επιδεινωθεί το λεμφοίδημα τους.
—Το βραβείο τι σημαίνει για εσάς;
Αυτό το βραβείο σημαίνει πάρα πολλά για μένα. Είναι επιβράβευση της έρευνας που έχω ξεκινήσει από το 2013, αφιερώνοντας σχεδόν το σύνολο της έρευνάς μου καθώς και μεγάλο μέρος της κλινική μου πορείας. Ταυτόχρονα, όμως, επιβραβεύεται η καινοτομία και η δυνατότητα να αλλάξουμε τον ρου μιας ασθένειας που στερείται θεραπείας. Αν όλα πάνε καλά, θα μπορέσουμε να έχουμε την πρώτη προοπτική κλινική μελέτη μέσα στην επόμενη πενταετία και τότε θα μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα προς ποια κατεύθυνση βαδίζουμε.
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
Παρα πολύ ενδιαφέρουσα και ελπιδοφόρα συνέντευξη