Η Ρένα απαντά: Πέρα από το καλό και το κακό, τι υπάρχει;

Υπάρχει ή δεν υπάρχει καλό και κακό;

______________
Η ιστορία της ayreen-healing όπως την ξεχώρισα σήμερα.

Αγαπημένη Ρένα και παρέα,

Τι είναι το κακό; Μπορούμε να συζητήσουμε για το κακό μόνο σε μια συζήτηση ηθικής; Υπάρχει κακό ως καθολική αλήθεια; Γεννιόμαστε με το κακό και ζούμε για να το καταπολεμήσουμε, υπάρχει γύρω μας και το μαθαίνουμε, το προκαλούμε ή το παθαίνουμε;

Ανήκει σε μια σειρά πεποιθήσεων που μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε τους εαυτούς μας από τους άλλους ανθρώπους; Και όταν βλέπουμε πως κάτι είναι πραγματικά ενάντια σε όσο θεωρούμε αποδεκτά για εμάς, κάτι που μας προκαλεί απέχθεια ή αποστροφή ή έντονη θλίψη, το να το χαρακτηρίσουμε ως “κακό” είναι στάση ηθικής ανωτερότητας και κρίσεως;

Ναι τα πράγματα δεν είναι άσπρα ή μαύρα και πρέπει να διαχειριστούμε αυτή τη λογική, αλλά υπάρχουν μήπως πράγματα που είναι πραγματικά μαύρα και δεν επιτρέπεται να είμαστε διπλωματικοί με τις αποχρώσεις; Και τέλος, πώς “νικάμε” ή αντεπεξερχόμαστε στο κακό, εάν τελικά υπάρχει, και πώς βρίσκουμε ποια στοιχεία μέσα μας είναι κακά ή δυσλειτουργικά για να τα βελτιώσουμε ή διαχειριστούμε;

ΑΠΟ ΤΗΝ – ayreen-healing

________________________

Ας οργανώσουμε την συζήτηση.

Η συζήτηση για το καλό και το κακό διατρέχει την ιστορία της φιλοσοφίας, αλλά και των θρησκειών. Εδώ όχι την επιφάνεια μόνο ξύνουμε, αλλά την κρούστα της κρούστας.

Το καλό και το κακό συνιστούν ηθική στο μέτρο που οι κοινωνίες αυτορυθμίζονται για να συνυπάρξουν.

Πέραν του εμβληματικού τίτλου του πονήματος του Νίτσε του τίτλου της σημερινής ερώτησης, για να διευκολύνω την συζήτηση προτείνω να ανατρέξεις στο κλασικό σύγγραμμα δύο ακαδημαϊκών, το Ποιός Σκότωσε τον Όμηρο ,των Βίκτορ Ντέιβις Χάνσον και Τζον Ρομπέρ Χιθ (1999, εκδόσεις Κάκτος). Εκεί, με εκλαϊκευμένο λόγο που είναι κατανοητός από όλους, ωστόσο απαρέγκλιτα επιστημονικό, οι δυο καθηγητές εξηγούν ότι τουλάχιστον με πρίσμα την παγιωμένη δυτική θεώρηση πράγματι υπάρχουν πράγματα που είναι διαχρονικά κακά. Η κλειτοριδεκτομή λ.χ. είναι διαχρονικά κακή, δεν είναι πολιτιστικό χαρακτηριστικό που οφείλουμε να σεβαστούμε. Υπάρχουν χιλιάδες άλλα πολιτιστικά χαρακτηριστικά που έχουμε μάθει να σεβόμαστε και πολύ καλώς έχουμε μάθει να τα σεβόμαστε. Δεν είναι woke, είναι σεβασμός. Κάποια άλλα πράγματα είναι κακά, προκαλούν βλάβη, θίγουν ανθρώπινα δικαιώματα.

Και θα με ρωτήσεις. Μα καλά, δίνουμε βάση σε λόγο δυο κλασικιστών που εν πάση περιπτώσει αναλύουν τα πιστεύω ανθρώπων που είχαν δουλεία στις κοινωνίες τους; Δεν είναι αυτό εκ βάθρων κακό; Τα έργα του πνεύματος με κλασική αξία δεν εμπίπτουν σε απλοποιήσεις, επειδή ακριβώς αντανακλούν πανανθρώπινους συλλογισμούς. Εν προκειμένω. Στην αρχαιότητα η δουλεία δεν εκπορευόταν από κάποια ιδεολογική θεώρηση των φυλών ως κατώτερων ή ανώτερων. Οι δούλοι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου ή πειρατείας, απ’όπου κι αν προέρχονταν. (Αν κάποιος σύγχρονος ελεεινολογεί την δουλεία με όρους βαμβακοφυτείας του 19ου αιώνα δεν έχει ποτέ του συναπαντηθεί με τις Τρωάδες του Ευρυπίδη και το πόσο επίκαιρες είναι για το Προσφυγικό σήμερα). Επιπλέον: Ο Όμηρος εκθειάζει τους Αιθίοπες ως θείους, ο Ποσειδώνας πηγαίνει να ξεχειμωνιάσει μαζί τους. Ο Ηρόδοτος τρέφει (και γράφει με) μεγάλο θαυμασμό για τους Πέρσες, ο χαρακτηριστιμός βάρβαροι αναφέρεται στην ηχητική της γλώσσας και στην διαφοροποίηση από το ελληνικό πνεύμα της αυτοδιάθεσης. Κάθε τι υπακούει σε ένα κάποιο zeitgeist, το πνεύμα του καιρού. Ο Τζόζεφ Κόνραντ, ο οποίος προσπάθησε να αναδείξει την κτηνωδία της Ευρώπης στην κεντρική Αφρική στο μυθιστόρημά του Η Καρδιά του Κτήνους (που αποτέλεσε εφαλτήριο της ταινίας Αποκάλυψη Τώρα για τον πόλεμο στο Βιετνάμ), κρίθηκε από σύγχρονους Αφρικανούς συγγραφείς περιωπής ως ένας μυθιστοριογράφος ο οποίος «εκφράζει έναν σοβινισμό».

Το κακό είναι κάτι που προκύπτει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, όταν το συμφέρον ή ο φθόνος υπερκερνά την έμφυτη αγάπη προς το φως. Η θεώρηση ότι γεννιόμαστε με το κακό είναι η ιουδοχριστιανική έννοια του Προπατορικού Αμαρτήματος, της Πτώσης των Πρωτοπλάστων από τον παράδεισο, και της πτώσης του Εωσφόρου. Οι θεολόγοι του χριστιανισμού συμπληρώνουν ότι μέσω της ελεύθερης επιλογής ο άνθρωπος διαστρέφει την αγαθή πραγματικότητα. Δεν έχω διάθεση κατήχησης, κάθε άλλο, μου αρέσει ωστόσο μια περικοπή από ανάλυση του Ιωάννη Πλεξίδα, δρ.Θεολογίας που αναφέρει τα εξής στο Η ανθρωπολογία του Κακού: “Ό,τι ονομάζουμε κακό δεν είναι πραγματικότητα ή φύση, αλλά είναι αποτέλεσμα συμπεριφοράς και σχέσης. Το κακό δεν μπορεί να εκληφθεί ως ουσία. Το κακό, δηλαδή, δεν υφίσταται ως υπερβατική πραγματικότητα, αλλά δεν υφίσταται και ως ενδόκοσμο ον. Δεν είναι ένα από τα όντα του κόσμου, είναι ανύπαρκτο. Θα λέγαμε, μάλιστα, ότι το κακό θεμελιώνει το «Είναι» του, την ύπαρξή του, στην ανυπαρξία. Αυτό δεν σημαίνει ότι το κακό που βλέπουμε στην καθημερινότητα του βίου μας δεν υπάρχει. Το κακό υπάρχει, υφίσταται, βιώνουμε εξάλλου τις οδυνηρές και καταστροφικές συνέπειές του, αλλά δεν ανήκει στην τάξη που όρισε ο Θεός μέσα στον κόσμο. Δεν δόθηκε από τον Θεό. Είναι μία ύπαρξη διαβρωτική, η οποία εμφανίζεται όταν το αγαθό αλλοιώνεται ή χάνεται.”

Αυτό παρά την θεολογική προέλευση του συλλογισμού είναι ένας καλός καθημερινός μπούσουλας για την συμπεριφορά μας και το πώς να διαχειριστούμε τον εαυτό μας. Όταν αρνούμαστε το καλό, όταν το αλλοιώνουμε, αυτό χάνεται, και όπως όταν κλείσουμε τα μάτια δεν βλέπουμε φως, έρχεται σκοτάδι. Το καλό είναι κάτι ενεργητικό, το κακό ίσως και κάτι απλανές, παθητικό, μια συμπεριφορά ανοχής (εκείνο το “πού να μπλέκεις τώρα”).

Στον Καντ τρεις θεμελιώδεις δυνάμεις ερίζουν μέσα στον άνθρωπο: η ριζική εγγενής ελευθερία, η εγγενής ανθρώπινη τάση για το καλό, και η εγγενής ανθρώπινη ροπή προς το κακό Ποιά όμως η καντιανή έννοιας του κακού; Ορισμένοι το ανάγουν στην υπερβατολογική θεμελίωση, ενώ άλλοι την εντοπίζουν στην «ακοινώνητη κοινωνικότητα». (Τι θα γινόταν αν ο Αδόλφος Χίτλερ είχε γίνει δεκτός στην Σχολή Καλών Τεχνών της Βιέννης; Πόσο θα διέφερε ο κόσμος σήμερα;) Η αδυναμία της θέλησης στην καντιανή θεώρηση είναι η χαμηλότερη σκάλα του κακού: να θες να κάνεις το καλό και να είσαι αδύναμος/απρόθυμος να το πράξεις. Αυστηρό; Ίσως.

Η Χάνα Αρέντ στο Απαρχές του Ολοκληρωτισμού μιλά για “την κοινοτοπία του κακού” και νομίζω η διαπίστωσή της επιβεβαιώνεται όχι μόνο στα φασιστικά καθεστώτα, για τα οποία άλλωστε γράφτηκε, αλλά και στην καθημερινότητα που βιώνουμε, όπου εκ των δημοσίων βημάτων που η τεχνολογία μας παραχωρεί μερίδα κόσμου προχωρεί σε εκφορά κακοποιητικού λόγου και πράξεων. Βέβαια η Άρεντ μιλά για ένα “ριζικό κακό”. Στα προχωρημένα στάδια του ολοκληρωτισμού, παρατηρείται η επικράτηση του απόλυτου κακού, με ριζικό χαρακτήρα σύμφωνα με την ίδια. Το απόλυτο κακό διατρέχεται από δύο θεμελιώδη στοιχεία: αφενός, δεν παρουσιάζει ορισμένη αναφορά σε κάποιον σκοπό, κι αφετέρου είναι αδύνατον να προσληφθεί με ορθολογικά καταληπτικά κριτήρια. (Αυτό το “σταματάει το μυαλό μου”, μπροστά σε αποτρόπαιες πράξεις που μοιάζουν εντελώς αδικαιολόγητες). Ο ολοκληρωτισμός μαγεύει αφού πρώτα ανάγει τις κοινωνίες σε μάζες, ωθώντας στην απώλεια τους ως πολιτικά υποκείμενα και στην απόρριψη της κοινωνικής πραγματικότητας, κατόπιν αξιώνοντας την απαξίωση της δημόσιας ζωής και την τυφλή υποταγή στο φανατισμό. Η ανάδειξη της άκρας δεξιάς εκεί βασίζεται.

Στο πλαίσιο της καθημερινότητας παρατηρείται και το φαινομενικά αντίστροφο, που σημειώνει η επιστολή σήμερα: το κούνημα του δαχτύλου από ηθικής καθέδρας, ωσάν το καλό να είναι Αποκαλυπτικά δοσμένο και αταλάντευτο. Με έναν περίεργο τρόπο, όσο κι ειρωνικό, η άποψη αυτής της ηθικής ανωτερότητας δεν διαφέρει πολύ από την Αποκαλυπτική αλήθεια των θρησκειών στην πιο αρτησκληριωτική τους μορφή, κι επομένως εγείρει το πολύ ενδιαφέρον ερώτημα: όταν μιλάμε για Καλό και για Κακό, άραγε εννοούμε όλοι το ίδιο και από ποιά βάση ηθικής εκκινούμε; Αν γκρεμίζουμε κλασικές αξίες, ποιές άλλες αξίες βάζουμε στη θέση τους; Αν κάθε τι είναι υποκειμενικό -όπως λέει ο αμφισβητών την κοινωνική συμβίωση- και έγκειται στην ρύθμιση της επίκαιρης τάσης, πώς αυτό στο οποίο κουνάμε το δάχτυλο σήμερα δεν θα είναι περιγέλαστο αύριο; Είχαν τελικά δίκιο οι αρχαίοι που μίλησαν -ο Σωκράτης ιδιαίτερα- για διαχρονική αλήθεια;

Ο Πούτιν μιλάει για απόλυτο Κακό εισβάλοντας στην Ουκρανία: θα πατάξει το ναζισμό, μας είπε. Είναι η εισβολή του καλή; Για ποιόν; Τι συνέβη και ποιός “πλήρωσε”; Οι Ουκρανοί επιθυμούν ένταξη στο ΝΑΤΟ ως αντίσταση στον ολοκληρωτισμό του γείτονα, είναι αυτό καλό ή κακό; Ποιός το κρίνει; Ουκ έστιν τέλος στον προβληματισμό.

Ας τα συζητήσουμε όλα αυτά και στα σχόλια.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News