Η Ρένα απαντά: Ο Τσουβέλας, το cancel κι η κωμωδία

Ποιό το όριο μεταξύ κωμωδίας, κανσελαρίσματος και πολιτικής ορθότητας στην περίπτωση της περσόνας της αλβανίδας Ραμόνας όπως την χρησιμοποιεί ο Αλέξανδρος Τσουβέλας;

____________

Η ιστορία του όπως την ξεχώρισα σήμερα

Αγαπητή Ρένα,
παρακολουθώ τη στήλη πολύ καιρό (από την προηγούμενη διεύθυνση) και έχω παρατηρήσει ότι σου αρέσουν οι πιο φιλοσοφικές/κοινωνιολογικές ερωτήσεις, μιας και απαντάς με αναφορές και παραπομπές. Μία τέτοια θα ήθελα να σου παραθέσω.

Αφορμή για τον προβληματισμό μου, αποτέλεσαν δύο γεγονότα:

1ον) αυτό το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Αμπα και αφορά την πρακτική του blackface H πρακτική “blackface” στον Οθέλλο και το ελληνικό θέατρο – ampa. Το συγκεκριμένο άρθρο έχει πολλά σημεία με τα οποία διαφωνώ αλλά αυτό είναι άλλη κουβέντα.

2ον) το γεγονός ότι έπεσα πάνω στην περσόνα της “Ραμόνας” σκρολάροντας στο Instagram. Για όσους δεν γνωρίζουν η “Ραμόνα” είναι μια γυναικεία περσόνα του κωμικού Τσουβέλα. Η Ραμόνα είναι Αλβανίδα, γεγονός που καταλαβαίνουμε επειδή μιλάει με αντίστοιχη προφορά και σε γενικές γραμμές είναι μια γυναίκα που δεν φοβάται να πει την άποψη της, ενώ είναι απελευθερωμένη σεξουαλικά-οι σεξουαλικές αναφορές αποτελούν βασικό στοιχείο της κωμωδίας, όσον αφορά το χαρακτήρα. Για να είμαι ειλικρινής πρωτοσυνάντησα τη Ραμόνα, σε βίντεο στο Instagram, όπου άλλες γυναίκες έκαναν lip sync με το audio του Τσουβέλα και τα οποία είχα βρει εξαιρετικά αστεία. Μόνο όταν άρχισε να μου βγάζει διαφορετικές γυναίκες μεταξύ τους, να κάνουν lip sync, κατάλαβα ότι το πρωτότυπο υλικό πρέπει να είναι διαφορετικό, οπότε και αναζητώντας στο youtube βρήκα ότι προερχόταν από τον Τσουβέλα. Πρέπει να ομολογήσω ότι δεν βρήκα την περφόρμανς του Τσουβέλα τόσο διασκεδαστική όσο τα βιντεάκια του Instagram. Όμως γιατί μου άρεσε όταν τα λόγια τα έλεγαν γυναίκες αλλά δεν μου άρεσε όταν τα έλεγε άντρας;

Κάποιοι πρακτικοί λόγοι ήταν ότι το βίντεο του Τσουβέλα είναι ουσιαστικά ένα σκετσάκι, που όμως βασίζεται πολύ στο κείμενο, το οποίο από όσο καταλαβαίνω είναι αυτοσχεδιαστικό, κάτι που έχει ως συνέπεια να μην έχει καλό ρυθμό (σε αντίθεση με τα βίντεο που έβλεπα όπου οι Instagrammers είχαν πάρει μόνο τα καλύτερα κομμάτια). Το drag του Τσουβέλα, είναι μάλλον “βασικό”-κυριολεκτικά έχει μια αποκριάτικη περούκα και λίγο μέηκαπ, ενώ δεν χρησιμοποιεί καθόλου κινησιολογία ή γκριμάτσες ή props- πάλι σε αντίθεση με τα βίντεο που προανέφερα.

Το γεγονός όμως ότι με απογοήτευσε το πρωτότυπο υλικό, με έβαλε σε άλλες σκέψεις.

Αν κάτσουμε να το σκεφτούμε ο συγκεκριμένος κωμικός είναι άνδρας, cis άνδρας από ότι γνωρίζω, Έλληνας και ουσιαστικά μιμείται μια γυναίκα από την Αλβανία, αυτό δεν είναι ό,τι πιο κοντά σε blackface θα μπορούσαμε να έχουμε στην Ελλάδα; Κάτι τέτοιο θα ήταν ανεπίτρεπτο και καταδικαστέο στα social media χωρών όπως οι ΗΠΑ, όπου πχ ο Hank Azaria έφαγε cancel επειδή έκανε τη φωνή του Ινδού χαρακτήρα Apu στους Simpsons, ή όπου η μη-Εβραία Helen Mirren κατηγορήθηκε γιατί υποδύθηκε την Εβραία Golda Meier ή ακόμα και πρόσφατα τον Bradley Cooper που χρησιμοποίησε προσθετική μύτη για να υποδυθεί τον Εβραϊκής καταγωγής Leonard Bernstein (πρακτική που κάποιοι αποκάλεσαν Jewface) The Long History of Jewface | The New Yorker.
Πώς γίνεται ο Τσουβέλας να έχει μείνει στο απυρόβλητο και να μην έχει γίνει cancel; (Πού είναι οι υπεύθυνοι του Υπουργείου Ακύρωσης και Πολιτικής Ορθότητας; Πού είναι το Κράτος; Χεχεχε).

Επειδή παρακολουθώ την ελληνική σκηνή του stand up αλλά &του youtube, παρατηρώ μια ιδιαίτερη “ευαισθησία” σε τέτοια ζητήματα, αλλά σε αυτή την περίπτωση, αλλά και σε άλλες που έχουν προκύψει δεν έχω αντιληφθεί κάποια συζήτηση. Θα με ενδιέφερε η γνώμη της στήλης για κάτι που είναι ουσιαστικά ελληνοκεντρικό και όχι κάτι θεωρητικό και αμερικανοκεντρικό, .

ΥΓ1: Σε συνέντευξη του Τσουβέλα πριν μερικούς μήνες, ο Τσουβέλας αναφέρθηκε στο ότι αν και έχει δεχτεί τέτοιου είδους κριτική, πολλοί θεατές που είναι οι ίδιοι μετανάστες του έχουν πει ότι τους αρέσει. Όμως αυτό δεν είναι επιχείρημα του στυλ “έχω και πολλούς φίλους γκέυ”;

ΥΓ2: Plot twist αν θες στη συνέχεια μπορώ να σου παραθέσω γιατί θεωρώ ότι ο Τσουβέλας δεν πρέπει να ακυρωθεί αλλά αντιθέτως πρέπει να μπορεί να συνεχίσει να δημιουργεί τέτοιους χαρακτήρες.

ΑΠΟ ΤΟΝ – Contrarian

___________________

Ας οργανώσουμε τη συζήτηση

Σε ευχαριστώ πολύ και για την εμπιστοσύνη σου αναγνωστικά και για την πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση! Πράγματι μου αρέσουν πάρα πολύ οι φιλοσοφικές-κοινωνιολογικές ερωτήσεις που προκαλούν ενδιαφέρουσα συζήτηση με το αναγνωστικό κοινό, καθώς και προβληματισμούς και πέραν των όσων λέγονται. Και κρίνοντας από το ψευδώνυμο, ελπίζω να μας στείλεις και την αιτιολόγηση στο γιατί δεν πρέπει να γίνει κανσελλάρισμα, αναμένω!

Εγώ θα πω τα εξής.

Η πολιτική ορθότητα ξεκίνησε καλοπροαίρετα πριν πολλά χρόνια για να προστατευτούν μειονότητες και άτομα που αξίζουν μιας λιγότερο “κραχτικής” αντιμετώπισης (ποιός ξεχνά τι ακούγανε άτομα Λοατκι στο παρελθόν σαν να μην συμβαίνει τίποτα, ας θυμηθούμε το επαίσχυντο κράξιμο της Αυριανής στον Χατζιδάκι που ήταν ανεκτό από την πλειοψηφία της κοινωνίας). Στα πλαίσια της κωμωδίας και του χιούμορ γίνεται διαχρονικά μεγάλο ξέπλυμα, αυτό το “έλα μωρέ, ένα αστείο κάναμε”. Οπότε το να απασχολήσει η πολιτική ορθότητα το χώρο της κωμωδίας, και δη της stand up κωμωδίας που είναι αυτοσχεδιαστική εν μέρει, είναι απόλυτα αναμενόμενο και δόκιμο. Το χιούμορ είναι χιούμορ όταν γελάνε και οι δυο μεριές, όχι μόνο η μία κι η άλλη πικραίνεται. Επομένως καθιερώθηκε να γίνεται προς τα πάνω κι όχι προς τα κάτω. Μπορείς να σατιρίσεις έναν κοινωνικά εύρωστο, όχι έναν προλετάριο για την κατάστασή του και την απουσία εναλλακτικών, κι ούτω καθεξής.

Βέβαια ένα μεγάλο μέρος της κωμικής απόκρισης παραδοσιακά βασίζεται σε μια ανθρώπινη ιδιότητα που περιγράφεται ήδη από τον Αριστοτέλη (επιχαιρεκακία) αλλά παίρνει σχήμα στα γερμανικά: schadenfreude. Είναι η ικανοποίηση από την ατυχία του άλλου. Στο slapstick, για παράδειγμα, γελάμε που άνθρωποι πέφτουν κάτω και σπάνε τα μούτρα τους, τους έρχεται μια τούρτα στα μούτρα ενώ έχουν μόλις ντυθεί για μια εκδήλωση, και γενικά παθαίνουν όσα ευχόμαστε να μην πάθουμε ποτέ εμείς και γελοιοποιηθούμε. Δεδομένου ότι κωμικοί του καλλιτεχνικού ύψους του Λόυντ, του Τσάπλιν ή των Χοντρού και Λιγνού ασχολούνται με το slapstick δείχνει ότι είναι μια μορφή κωμωδίας που μπορεί να υφίσταται χωρίς να καταπίπτει στην σκέτη άτεχνη καφρίλα. Ταυτόχρονα έχουν προχωρήσει οι εποχές: ο Χοντρός δεν είναι δα και προς θάνατον, δικός του λογαριασμός τα κιλά του στο κάτω κάτω.

Η Αμερική έχει ένα πολύ συγκεκριμένο συγκείμενο ρατσιστικής καταπίεσης, η οποία ταλαιπωρεί τη χώρα από την εποχή του εμφυλίου, αλλά και μέσω των κινημάτων για τα civil rights και το #black_lives_matter αναδύεται ξανά και ξανά. Οι ΗΠΑ δεν έχουν τελειώσει με το ρατσιστικό παρελθόν τους κι αυτό δεν αφορά μόνο τους μαύρους αλλά και τους λατίνους και τους ασιάτες και φυσικά τους εβραίους, που είναι και μια κοινωνικά κι οικονομικά ισχυρή ομάδα στις ΗΠΑ κι επομένως η αντιμετώπισή τους ως Άλλο ενέχει πραγματικούς κανσελλαριστικούς κινδύνους. Και δικαίως έχει, επειδή ο αντισημητισμός είναι ρατσισμός και μάλιστα ο πιο επικίνδυνος, επειδή ακριβώς είναι κι ο αρχαιότερος.
Και μια και μιλάμε για κωμωδία, πόσο αστείο είναι πραγματικά το drag με τα σχιστά μάτια του Mr.Yunioshi στο Πρόγευμα στο Τίφφανυ; Και μιλάμε για κωμωδία του κορυφαίου Blake Edwards, όχι τίποτα ερασιτεχνικές παραστάσεις εφήβων. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ίδιο το θέμα του ρατσισμού είναι στο απυρόβλητο, καθώς η σάτιρα κι η κωμωδία από την αρχαιότητα ήδη έχει σκοπό παιδευτικό. Μπορεί να ενσωματωθεί μια αναφορά σε ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες με τρόπο που να σέβεται την ιδιαιτερότητα, χωρίς να προσβάλλει κι αντίθετα να προβληματίζει, να δημιουργεί διάλογο, να καίει και να ζεματάει. Όμως αυτό μόνο οι ίδιοι που ανήκουν στις ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες μπορούν να το πουν με σιγουριά κι εμείς οφείλουμε να το ακούσουμε.

Με βάση το παραπάνω η αλβανίδα Ραμόνα είναι μια μεταφορά στην ελληνική πραγματικότητα του ζητήματος που θέτεις. Το κυρίως drag σε λοατκι πλαίσιο κάνει μια πολύ σοφιστικέ επανερμηνεία των κωδίκων των θηλυκοτήτων, μας βάζει να αναρωτηθούμε εκ νέου για τις λεπτομέρειες που ορίζουν την θηλυκή ταυτότητα, επειδή ερχόμαστε φάτσα κάρτα με την μίμησή της σε σημείο που υπερβαίνει την ίδια την cis θηλυκότητα, γίνεται καρικατούρα εν γνώσει της. Το drag της Ραμόνας είναι αντίθετα basic, βασικό, με απλούστατες παραπομπές σημαινόμενων (η περούκα σε έντονο χρώμα, το μποά, η προσθετική μύτη -η οποία εδώ που τα λέμε παραπέμπει στο jewface…) ακριβώς επειδή η έμφαση δεν δίνεται στην εξέταση των cis-trans στερεοτύπων και συμβολισμών, αλλά στην κοινωνική και εθνική ταυτότητα. Οι Αλβανοί στην Ελλάδα είναι πλήρως ενσωματωμένοι και μάλιστα έχουν πετύχει μέσα σε μια γενιά από εργάτες να γίνουν αφεντικά και μπράβο τους. Υπ’αυτή την έννοια δεν πρόκειται για κωμωδία που σατιρίζει τον από κάτω. Από την άλλη ακούω καμμιά φορά -πιο σπάνια ευτυχώς- το ποδοσφαιρικό σύνθημα “δεν θα γίνεις έλληνας ποτέ” και νιώθω να θέλω να πεθάνω κι ας μην είμαι αλβανίδα. Πρόκειται για ρητορική μίσους κι απαξίας… Δεν είναι ελληνικότητα αυτό, είναι μλκία.

Kάνω μια παρένθεση για να πω και το εξής. Ο ρατσισμός παίρνει μορφή όχι απαραίτητα όταν κάτι διαφορετικό εμφανίζεται ως εξωτικό φρούτο (οι μαύροι στην Ελλάδα είναι συμπαθείς σαν τον Ζερόμ Καλούτα, επειδή ουδέποτε είχαμε τριβή με το μαύρο στοιχείο κι επειδή δεν έχουν απασχολήσει τα εγκληματολογικά δελτία). Παίρνει μορφή όταν μια ικανή σε αριθμό ομάδα μπαίνει στον κοινωνικό ιστό και προκαλεί αναδιατάξεις. Οι Αλβανοί λοιπόν, όπως παλιότερα οι Εβραίοι ή οι Σλάβοι, απασχολήσαν τον ελληνικό ρατσισμό, λόγω ακριβώς της μαζικής μετανάστευσης τους στη δεκαετία του ’90 και το ότι η πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην γείτονα απελευθέρωσε μαζί με τα ηθικά στοιχεία και κάποια μη ηθικά στοιχεία -πράγμα για το οποίο ασφαλώς δεν ευθύνεται ένας ολόκληρος λαός!

Θα έλεγα λοιπόν ότι η λεπτή γραμμή είναι το όριο μεταξύ του πώς προσλαμβάνουμε την ταυτότητα, ποιά στοιχεία της διακωμωδούνται και πώς, καθώς και τις αντιδράσεις των ιδίων των ατόμων που ανήκουν στην ταυτοτική ομάδα. Το ότι μετανάστες (αλβανοί πρώτης γενιάς να υποθέσω; αυτοί είναι πάντοτε πιο “κουμπωμένοι”) λένε στον Τσουβέλα ότι δεν προσβάλλονται είναι ένα το κρατούμενο. Βέβαια δεν είναι και καθολικό, σίγουρα μπορεί να υπάρχουν κάποιοι που να ενοχλούνται. Το “έχω φίλους gay” (αλβανούς, εβραίους, προλετάριους, ανάπηρους, πολύχρωμους…) είναι πράγματι μια ατάκα που χρήζει διερεύνησης όπως ακριβώς το θέτεις. Όπως είπα παραπάνω για την schadenfreude, μήπως αυτό που ξορκίζουμε για μας είναι εντάξει γύρω μας επειδή δεν μας ακουμπά προσωπικά; Πόσο άνετοι θα ήμασταν αν ήταν το παιδί μας στην κατηγορία της εκάστοτε σάτιρας; Να ένα αλάνθαστο κριτήριο για να αναρωτηθούμε για την ποσόστωση ρατσισμού, σεξισμού, μισαναπηρίας μέσα μας, που όλοι έχουμε λιγουλάκι και καταπολεμάμε καθημερινά.

Η αλήθεια είναι ότι προσωπικά δεν βρήκα, όπως ούτε εσύ, τόσο αστείο το πρωτότυπο υλικό. Το ότι ένας άντρας υποδύεται την γυναίκα είναι πάντοτε ένας παλιός τροπισμός που έχει πολιτιστικά ξεπεραστεί, παρόλο που διαπερνά την παράδοση όλου του θεάτρου, δυτικού κι ανατολικού. Γι’αυτό σου φάνηκε πιο κωμικό όταν οι ίδιες οι γυναίκες έκαναν lip sync, έμοιαζε με αυτοτρολλάρισμα, που είναι ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου. 🙂

Το σκετς του Τσουβέλα προσωπικά μου φάνηκε περισσότερο ως μια μεταφορά του ανθρωπότυπου της Karen στην ελληνική πραγματικότητα, με την τσιριχτή φωνή και το δικαιωματικό ύφος, πράγμα που υποθέτω ήταν κι η πραγματική ουσία της σάτιρας του Τσουβέλα, αλλά και που αποτελεί ειρωνία αν σκεφτούμε ότι οι Karens είναι λευκές μεσοαστές προνομιούχες κι ότι το meme ξεκίνησε από το διαδίκτυο από τους μαύρους χρήστες. Πιθανώς οι αλβανίδες να έχουν ανέλθει στην ελληνική κοινωνία στη θέση προνομιούχας, πράγμα που είναι πολύ θετικό, αλλά που εγώ δεν έχω το κοινωνιολογικό υπόβαθρο και τα στατιστικά στοιχεία για να το αναλύσω εις βάθος. Υπ’ αυτή την οπτική η κωμωδία του Τσουβέλα με την περσόνα Ραμόνα δεν είναι άξια κανσελλαρίσματος. Πιστεύω κι ο ίδιος το έχει υπόψιν του, να πατά προσεκτικά, αν κρίνω από τις συνεντεύξεις του που αλίευσα στο Youtube. Ας ακούσουμε όμως και τους αναγνώστες μας στα σχόλια!

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News