Η Ρένα απαντά: Η ηθική είναι προσωπική;

Υπάρχουν άραγε ορισμένες καθολικές, διαχρονικές αρχές ηθικής που ισχύουν ανεξάρτητα από τον πολιτισμό, τη θρησκεία ή τις προσωπικές πεποιθήσεις του καθενός;

___________

Η ιστορία της όπως την ξεχώρισα σήμερα

Συχνά ακούω τη φράση ότι «η ηθική είναι προσωπική υπόθεση» και αναρωτιέμαι κατά πόσο αυτό ισχύει πραγματικά.

Υπάρχουν άραγε ορισμένες καθολικές, διαχρονικές αρχές ηθικής που ισχύουν ανεξάρτητα από τον πολιτισμό, τη θρησκεία ή τις προσωπικές πεποιθήσεις του καθενός; Ή η ηθική είναι τελικά σχετική και υποκειμενική, με αποτέλεσμα κάθε άνθρωπος να την ορίζει όπως τον εξυπηρετεί ή όπως ταιριάζει στο προσωπικό του αφήγημα;

Για παράδειγμα, οι περισσότεροι συμφωνούν ότι το να κλέβεις, να εξαπατάς ή να βλάπτεις τους άλλους είναι ανήθικο. Παρ’ όλα αυτά, στην πράξη συναντάμε συνεχώς εξαιρέσεις, δικαιολογίες και «ναι μεν, αλλά». Αυτό γεννά το ερώτημα: υπάρχουν πράξεις που είναι αντικειμενικά ανήθικες ή η αξιολόγησή τους εξαρτάται πάντα από τις συνθήκες και την οπτική γωνία;

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορούν οι Δέκα Εντολές του Χριστιανισμού να θεωρηθούν μια διαχρονική ηθική πυξίδα, ακόμη και για ανθρώπους που δεν είναι θρησκευόμενοι; Ή αποτελούν απλώς ένα από τα πολλά ηθικά συστήματα που δημιούργησαν οι κοινωνίες για να οργανώσουν τη συμβίωσή τους;

Με λίγα λόγια: υπάρχει αντικειμενική ηθική;

ΑΠΟ ΤΗΝ – Κλαίρη

________________

Ας οργανώσουμε τη συζήτηση

Ζητάς να αναλύσουμε 4000 ετών τουλάχιστον ανθρώπινη νόηση! Είναι μάλλον αδύνατον να ειπωθούν όλες οι θεωρίες και οι προβληματισμοί των κοινωνιών. Κι επιπλέον η κουβέντα περί “προσωπικής ηθικής” που αναφέρεις λέγεται συχνά για το σεξ, την απιστία, την κοινωνική ανοχή στις σαρκικές αδυναμίες. Είναι όμως πιο γενικό ζήτημα η ηθική, όπως κι εσύ καταλαβαίνεις από την ερώτησή σου.

Γι’αυτό, αντί δικών μου λόγων, θα σου αντιγράψω επιλεγμένα χωρία από το έργο δυο καθηγητών Κλασικών Σπουδών, των Victor Davis Hanson και John Heath, από το κλασικό τους σύγγραμμα για τον “θάνατο” των κλασικών σπουδών.

“Ο καταδικασμένος φιλόσοφος Σωκράτης εξηγεί γιατί πρέπει να αποφύγει την απόδραση και να προτιμήσει το κώνειο. Η Αντιγόνη επιλέγει τον πέτρινο τάφο αντί για μια ζωή όπου θα πρέπει συνεχώς να κρύβεται για να γλιτώσει. Ο Περικλής επιπλήττει τους πολίτες που ετοιμάζονται να του επιβάλουν πρόστιμο ή να τον εξορίσουν. Ωστόσο αυτή η απολυτότητα δεν είναι σκληρός η αστόχαστος δογματισμός, ούτε τρέφεται μόνο από την πίστη στο υπερφυσικό. Διαφέρει από το θρησκευτικό μονότονο άσμα που λένε οι δρυίδες, από τις πέτρινες πλάκες του Μωυσή και από τη φρικτή σφαγή στην πυραμίδα των Αζτέκων. Οι κανόνες της, όποια και να είναι η υποτιθέμενη προέλευσή τους, στην πραγματικότητα δεν είναι προϊόν των θεών ή έστω και απλώς του χρόνου, των εθίμων και της πρακτικής. Είναι οδηγοί σφυρηλατημένοι μέσω δοκιμής και λάθους, υπέρ και κατά, συμφωνίας και διαφωνίας. Οι Έλληνες αποδίδουν την προέλευση των νόμων και των πολιτευμάτων που έχουν δοκιμαστεί από το χρόνο σε πολίτες προγόνους που είχαν ζήσει και πολεμήσει για την πόλη – τον Δράκοντα και τον Σόλωνα στην Αθήνα, τον Λυκούργο στη Σπάρτη, τον Πιττακό στη Μυτιλήνη, τους λεγόμενους επτά σοφούς – όχι σε θεούς ή προφήτες. Αυτοί οι κανόνες, με άλλα λόγια, είναι το κοινωνικό συμβόλαιο ενός σώματος ελεύθερων πολιτών. Οι κανόνες που παραμένουν αμετάβλητοι προσφέρουν μία μόνιμη, έστω και δυσάρεστη ενίοτε, λύση τόσο για τη σύγκρουση όσο και το έγκλημα. Η σωματική δύναμη και το νεύρο πρέπει να τίθενται στην υπηρεσία της νόησής και να μεγεθύνονται από ένα πνεύμα προσαρμοσμένο στις πραγματικότητες της ανθρώπινης φύσης.

Στον πυρήνα του ελληνικού συστήματος πεποιθήσεων βρίσκεται η πίστη ότι υπάρχουν σταθερές στον κόσμο, άχρονες και απρόσβλητες από αποκαταστάσεις και ερμηνείες, ένα μικρό σώμα γνώσης που ως επί το πλείστον είναι αδιαπραγμάτευτο και έχει προέλθει από κοινή συμφωνία. Είναι αυτό το ηθικό σύμπαν που η Αντιγόνη αποκαλούσε “άγραπτα νόμιμα”, οι άγραφοι νόμοι που υπήρχαν πάντα. Από αυτό το πλαίσιο της ελληνικής σκέψης ο Σωκράτης και ο Πλάτων συνεχίζουν τη μάχη εναντίον των σοφιστών, εκείνων που επεδίωκαν να μετατρέψουν φθηνές κοινοτυπίες γύρω από τη σχετικότητα σε Αλήθεια. Οι νόμοι του πολιτεύματος, η ιδιωτική περιουσία, η απόσταση μεταξύ θρησκείας και πολιτικής, ο σοβινισμός μιας μεσαίας τάξης, όλα αυτά είναι αδύνατα σε μια κοσμοθεωρία υποκειμενική, συνεχώς ρευστή, που δεν στηρίζεται σε ένα πυρήνα αμετάβλητων πεποιθήσεων. Οι Έλληνες δε θα μπορούσαν να φτιάξουν ένα τόσο σημαντικό πολιτισμό βασισμένοι στο αληθές επιχείρημα, όπως το έθεσε ο Πλάτων, “βάσει του οποίου τα πάντα λέγεται ότι είναι σχετικά.” […]

Ο τωρινός αιώνας μας της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας και των κοινωνικών μελετών – όλες τους διογκωμένες υποκατηγορίες της ελληνικής γραμματείας, ιστορίας και πολιτικής – δεν έχει εκπληρώσει την υπόσχεση του στην Αμερική. Οι ψυχοθεραπευτές μας μιλούν τώρα για τις θεραπείες τους για το στρες, την εξάντληση και την κρίση της μέσης ηλικίας. Όμως αυτά είναι πανάρχαια και πολύ γνωστά σύνδρομα της τραγικής, σύντομης ανθρώπινης πάλης ενάντια στο κακό. Με δύο λόγια οι πιστοί του μοντερνισμού ( που δεν γνωρίζουν το Θουκυδίδη, τον Πλάτωνα και τον Ευριπίδη), έχουν παρανοήσει τη φύση του ανθρώπου, το ρόλο του πολιτισμού και της σωστή ισορροπία μεταξύ των δύο. Ως αποτέλεσμα, δεν έχουν αποδείξει ότι μπορούμε να ξορκίσουμε τους δαίμονες από μέσα μας με την ενσυναίσθηση, την συμβουλευτική, την κουβέντα, την τρυφερή φροντίδα, την αποδοχή ή μια ζεστή σουπίτσα. Ούτε, από το άλλο άκρο, μας έχουν πείσει ότι θα έπρεπε απλώς να ενδίδουμε στις φυσικές μας ορέξεις. Όταν κάποιος μέσα στην ελληνορωμαϊκή παράδοση διερευνούσε τον έσω εαυτό του, το έκανε συχνότερα επειδή αντιλαμβανόταν ότι δεν είχε – καλώς ή κακώς – ανταποκριθεί στις προσδοκίες της κοινωνίας, σπανίως για το αντίθετο.

Επειδή λοιπόν η ζωή δεν είναι ευχάριστη, αλλά τραγική και εφήμερη, δεν ωφελεί να επινοούμε ιδέες και θεραπείες που φέρνουν προσωρινή μόνο ανακούφιση από την αλήθεια ότι κανείς μας δεν είναι αθάνατος (ο Ηρόδοτος κάνει ακόμα και τον Ξέρξη, βασιλέα πάσης Περσίας, να κλάψει γι’ αυτό το αναπόδραστο.) Μια άσχημη παιδική ηλικία λοιπόν δεν έχει συνήθως πέραση στους Έλληνες (κλασικούς). Όλοι έχουν ένα πεπρωμένο, αλλά αυτό το πεπρωμένο μπορεί να βελτιωθεί να χειροτερέψει, να διευρυνθεί να στενέψει μόνο με την ελεύθερη βούληση. Ο καταλύτης για αυτή την επιλογή είναι ο χαρακτήρας ή ήθος, η απόλυτη σφραγίδα των ελλήνων από τη γέννηση που βγάζει Αγίους από το γκέτο και δαίμονες από το Μπέβερλι Χιλς. Είναι μια συνθήκη με τον εαυτό σου, όχι ένα πρόσχημα για τους άλλους.[…]

Η πόλη-κράτος ήταν μια κοινωνική οργάνωση που χαλιναγωγούσε την επιθυμία, χωρίς να πνίγει την πρωτοβουλία. Καταπίεζε το θηρίο μέσα μας, προκειμένου να μας επιτρέψει να ζούμε ο ένας με τον άλλον, απαιτώντας υπευθυνότητες ως αντάλλαγμα για την παροχή περιορισμένων δικαιωμάτων. Δεν ήταν θεραπευτικό ίδρυμα, ούτε συνολικό σύστημα πεποιθήσεων που θα μπορούσε να μας ελευθερώσει επινοώντας ξανά την ίδια την ιδιοσυγκρασία του ανθρώπου – στόχος του φασισμού του κομμουνισμού και ομοίως της σύγχρονης δημοκρατίας. Αφού όλοι οι άνθρωποι μετέχουν της ίδιας φύσεως, οι Έλληνες της πόλεως ενδιαφέρονταν μόνο για τον αυτοέλεγχο της, το καθήκον του ατόμου προς μια κοινωνία ισοτίμων και την ανάγκη να βρουν τη σωτηρία μέσα από την αντιμετώπιση της μοίρας. Οι Έλληνες ήταν βαθιά καχύποπτοι έναντι των Αγίων και αυτού που σήμερα μερικές φορές αποκαλούμε “πολιτική του νοήματος”. Πίστευαν ότι ο πολιτισμός, όχι η φύση, μας σώζει, ότι το θηρίο δεν είναι η κοινωνία που δημιουργούμε αλλά η ίδια η φύση του ανθρώπου. Η υλική και διανοητική πρόοδος είναι αντίθετες προς τη ζηλόφθονο και άγρια φύση και, κατά συνέπεια, είναι αδύνατες χωρίς τα χαλινάρια, τις παρωπίδες και τα σπιρούνια της πόλης κράτους.[…]

Το ελληνικό ιδεώδες της αρετής αρχίζει από το άτομο. Πρέπει να είμαστε δυνατότεροι, ανθεκτικότεροι, πιο ειλικρινείς από όσο είναι στη φύση μας να είμαστε. Πρέπει να προσβλέπουμε στους εαυτούς μας, όχι σε άλλους, για να νικήσουμε αυτό που είναι γραμμένο από τη μοίρα. “Προτιμάω”, λέει ο Φιλοκτήτης του Σοφοκλή, “κάνοντας το καλό να αποτυχαίνω παρά με το κακό να έχω τη νίκη”. Οι διανοούμενοι είναι έξυπνοι, όχι σοφοί, αν δεν είναι και άνθρωποι της δράσης, αποφεύγουν τον κίνδυνο να κάνουν τα λόγια τους πράξη. Τι θα έλεγαν αυτοί οι πραγματιστές Έλληνες κλασικοί για τους πολιτικούς μας που κάνουνε κλήσεις για πατριωτισμό, αλλά απέφυγαν την στράτευση, που χλευάζουν τα επιδόματα ανεργίας, αλλά μαγειρεύουν τις επιχορηγήσεις σε εταιρείες και σε γεωργικές επιχειρήσεις, που επαινούν τη δημόσια εκπαίδευση, αλλά στέλνουν τα δικά τους παιδιά σε ιδιωτικά σχολεία, που διακηρύσσουν την Πολυπολιτισμικότητα αλλά διάγουν βίο κομψής απομόνωσης;”

Περισσότερη (δική μου) ανάλυση, εδώ:

Η Ρένα απαντά: Πέρα από το καλό και το κακό, τι υπάρχει;

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News