Έγινε πολύς χαμός για τον Καραγάτση και τη Μεγάλη Χίμαιρα;

Αναχρονισμός, μισογυνισμός, woke και κριτική σε “ιερά τοτέμ” σε σχέση με τη Μεγάλη Χίμαιρα και τον Μ.Καραγάτση.

_____________

Μας ήρθε μια ενδιαφέρουσα ερώτηση στην τακτική στήλη του Ampa

Γειά σου Ρένα! Διαβάζω τη στήλη σου πολύ καιρό και οι απόψεις σου πάντα μου φαίνονται ενδιαφέρουσες και βοηθητικές. Στο πλαίσιο αυτό θα ήθελα τη γνώμη σου για κάτι που ναι μεν είναι ήσσονος σημασίας, αλλά με εκνεύρισε αρκετά.

Γράφτηκε προ ημερών στη lifo ένα κείμενο από γυναίκα συγγραφέα, στο οποίο γινόταν μια κριτική της Μεγάλης Χίμαιρας του Μ.Καραγάτση, στο οποίο στηλιτεύει το μισογυνισμό του κειμένου. Υπήρξαν διαφωνίες στο ίντερνετ, ότι πρόκειται περί αναχρονισμού και καλό είναι να κρίνουμε κάθε έργο με βάση το πότε γράφτηκε. Μέχρι εδώ όλα καλά, ο καθένας αποτιμά ένα έργο με βάση το γούστο του και τους δικούς του αξιακούς κώδικες, δε βλέπουμε όλοι τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο. Εκεί που άρχισα να εκνευρίζομαι είναι ότι πήρε τέτοια έκταση το θέμα, που αισθάνθηκαν την ανάγκη να βγουν διάφοροι αλαλάζοντες να καταγγείλουν τη woke κουλτούρα, το φεμινισμό, το πώς τόλμησε μία που δεν την ξέρει ούτε η μάνα της (από πού προκύπτει αυτό ?¿) να κάνει κριτική στο ΙΕΡΟ το ΤΕΡΑΣ της ελληνικής λογοτεχνίας (επίσης από πού προκύπτει αυτό?¿), για να κάνει μάρκετινγκ στο βιβλίο της και κάπως έτσι καταλήξαμε να δούμε άρθρο σε μεγάλη αθηναϊκή εφημερίδα με ντιμπέιτ συγγραφέων αναφορικά με τη Μεγάλη Χίμαιρα του Καραγάτση. Το αν είναι μισογύνης ή ρεαλιστής ο Καραγάτσης ας το κρίνει καθένας όπως θέλει, για το μισογυνισμό του σήμερα όμως δε νομίζω να υπάρχει μεγάλη αμφιβολία.

Πριν ένα χρόνο είχε κυκλοφορήσει από λογοτεχνικό περιοδικό ένα κείμενο-κριτική στο έργο του Καραγάτση με αναφορά επίσης για σεξισμό στο έργο του, γραμμένο από άνδρα εκδότη. Η υποδοχή που έλαβε ήταν αδιάφορη από το ευρύτερο κοινό. Ακριβώς ένα χρόνο μετά μια νέα συγγραφέας γράφει την όχι και πολύ κολακευτική γνώμη της για το έργο του Καραγάτση και γίνεται ένας χαμός για επίθεση στον “κανόνα” της ελληνικής λογοτεχνίας (γιατί ξαφνικά θεωρούμε τον Καραγάτση κλασικό, είπαμε?¿) από τη woke κουλτούρα και το φεμινισμό.

Παρατηρώ ένα μοτίβο που με εξοργίζει, η τότε κριτική της Λιλής Ζωγράφου στον Καζαντζάκη αντιμετωπίστηκε με ένα “ΠΩΠΩ, ποια ειναι αυτή που τολμάει και πιάνει στο στόμα της το ΙΕΡΟ το ΤΕΡΑΣ” και έλαβε δημοσιότητα δυσανάλογη με το υπόλοιπο έργο της. Εν τω μεταξύ ανάλογη κριτική με άλλους άντρες λογοτέχνες έκανε, η οποία πέρασε αδιάφορη απ’ το ευρύτερο κοινό. 26 χρόνια αργότερα η ίδια ιστορία. Το ξέρω ότι είναι φουλ αδιάφορο θέμα, αλλά θύμωσα.

(σσ.Τα άρθρα είναι λινκαρισμένα στο κείμενο)

ΑΠΟ ΤΗΝ – Υπερβολική

__________________

Ας μιλήσουμε λοιπόν για τον Καραγάτση

Κάθε θέμα που ανασκολοπίζεται στα σόσιαλ μήντια, εκ της ίδιας της φύσης του μέσου (κι ας θυμηθούμε τον McLuhan ότι “το μήνυμα είναι το μέσο”) παίρνει μια χροιά επιφανείας, γίνεται αρένα θυμικού αντί εξορθολογισμένη ανάλυση. Γίνεται pop. Παράγει εσμό.

Έχετε παρατηρήσει που σε παλιά βίντεο ή τραγούδια στο youtube συχνά πυκνά βρίσκονται σχολιαστές από κάτω που ρωτούν με την νοσταλγία εκείνου που τον ξεπέρασε η εποχή του, “2024 κανείς;” Τις περισσότερες φορές ένα pop φαινόμενο, όπως μια τηλεοπτική σειρά ή ταινία, ένα viral meme ή κάτι αντίστοιχο αναζωπυρώνει τη θεματολογία του επίμαχου βίντεο ή τραγουδιού. Η Μεγάλη Χίμαιρα αναζωπυρώθηκε λοιπόν, 6 δεκαετίες από το θάνατο του συγγραφέα της και πολλαπλάσιες από τη συγγραφή της, αρχικά από ένα pop φαινόμενο, την ελληνική σειρά Maestro που προβάλλεται από το Netflix. Ο ήρωας αγοράζει ένα αντίτυπο, κατόπιν προβαίνει σε Καραγατσικούς συσχετισμούς (και βλέπουμε έναν επεισοδιακό ξυλοδαρμό εις ανταπαράθεση του Καραγατσικού, ίσως όμως με την ίδια ματσίλα). Ένα το κρατούμενο.

Δεύτερο το κρατούμενο, θα κάνω μια παράκαμψη και θα βγάλει νόημα ευθύς κατόπιν. Η Μεγάλη Χίμαιρα πρωτοέπεσε στα χέρια μου στην εφηβεία. Την είχε χαρίσει στην μητέρα μου ως “δώρο με μεγάλη σημασία” μια φίλη της: αειπάρθενος, θύμα της σεξιστικής γαλούχησης των θυγατέρων με γονείς με κάποια περιουσία (τρίχες, ένα φαρμακείο είχαν σε επαρχιακή πόλη). Η μητέρα μου έκρινε ότι το βιβλίο δεν είναι και πολύ κατάλληλο, φαίνεται, καθώς σε μια τεράστια κι ελεύθερης πρόσβασης βιβλιοθήκη, όπου φιγουράριζαν από Ντε Σαντ μέχρι Μπουβουάρ, ο Καραγάτσης κι ο ξυλοδαρμός της Μαρίνας της Μεγάλης Χίμαιρας δεν ήταν ό,τι εμφανέστερο, ακατάλληλο για να παραδειγματίζεται μια έφηβη. Αυτό που είναι όμως αξιοσημείωτο είναι τι στο καλό έβρισκε μια γυναίκα που δεν είχε κάνει ποτέ σεξ στη ζωή της, αλλά είχε φτάσει μόνο στο να πιάνει το χέρι ενός άντρα (μόνιμος προβληματισμός στις κουβέντες των δυο φιλενάδων), στις μάλλον άγριες, ρεαλιστικές και καυλοπυρέσσουσες σκηνές του Καραγάτση… Κάποιο σκανδαλιστικό ένστικτο γαργαλιόταν, το ίδιο που γαργαλιέται και σε λιγότερο άπειρους αναγνώστες περί των ερωτικών. Υποδαυλίζεται το ίδιο μικροαστικό αντανακλαστικό απέναντι σε ήρωες που γλείφουν το περιθώριο ή τις σκοτεινότερες πλευρές της αστικής τάξης. Για να δούμε τι κάνουν οι άλλοι.

Αν το δικαίωμα στην κριτική όποιου πράγματος  στη δημόσια σφαίρα είναι θεμελιωμένο στις φιλελεύθερες δημοκρατίες, αυτό σημαίνει ότι όλοι μπορούν να το ασκήσουν. Δεν νοείται εκ των υστέρων κριτική στο ποιά είναι αυτή που το ασκεί (τύπου να μας δώσει τα διαπιστευτήριά της!) καθώς αν υποθέσουμε ότι μόνο κάποιος επαΐων είναι αυτός που μπορεί να ασκήσει κριτική, πάμε δια της μειώσεως σε όλο και λιγότερους, όλο και λιγότερους (με τι κριτήρια;), μέχρι να τοτεμοποιηθεί ένα έργο της διάνοιας ώστε κανείς να μην μπορεί τελικά να το αγγίξει! Αν το παράδοξο της ανεκτικότητας του Καρλ Πόπερ δείχνει κάτι, αυτό είναι ότι η ανεκτικότητα στην δυσανεξία (ή μισαλλοδοξία) τείνει τελικά να εξαφανίσει τους ανεκτικούς. Αποδεχόμενοι την τοτεμοποίηση ενός συμβόλου, εν προκειμένω του Καραγάτση, ως εκπροσώπου “της γενιάς του ’30”, εξαλείφουμε την ανεκτικότητα των κοινωνιών μας στον ελεύθερο διάλογο. Αυτό είναι κάπως αντίθετο στην κριτική που ασκείται από πολέμιους στο woke: η ελεύθερη έκφραση προϋποθέτει ακριβώς ότι μπορούμε να μιλήσουμε και θετικά και αρνητικά για σύμβολα και μορφές. Αν είναι άχρονο κι ανίδεο να λέμε ότι οι Περιπέτειες του Χωκ Φιν ή το Όταν Σκοτώνουν τα Κοτσύφια είναι βιβλία ρατσιστικά (είναι το ακριβώς αντίθετο), μπορούμε ωστόσο να εξετάσουμε τις πλευρές που θα προκαλούσαν μια ρητορική αντιπαράθεση.

Πριν από ένα χρόνο ένα άρθρο του κ.Σπαθαράκη στο λογοτεχνικό περιοδικό Βλάβη (λινκαρισμένο) διετύπωνε μια έντονη και κάπως κανσελαριστική κριτική στον Καραγάτση και την Μεγάλη Χίμαιρά του. Η διαφοροποίηση με το τώρα είναι κυρίως όχι το φύλο της κριτικού, όσο το μέσον. Ένα λογοτεχνικό περιοδικό εξ ορισμού διαβάζεται από ελάχιστους. Ένα άρθρο σε free press όπως το LIFO, με την τεράστια αναγνωσιμότητα και το καθρέφτισμα στα social media, λαμβάνει εκθετικά μεγαλύτερης διάδοσης.

Ο συγγραφέας του 10 και του Γιούγκερμαν δεν φειδόταν σεξιστικής αναπαράστασης στερεοτύπων στο έργο του, όλοι συμφωνούμε σε αυτό. Η απεικόνιση των ηρώων δέσμιων ενός βιολογικού ντετερμινισμού, με αποχρώσεις νιτσεϊσμού, φροϋδικής καθήλωσης και σκοτεινών ύβρεων που φέρουν την Νέμεση (ο χαμός της μικρής Άννας ως τιμωρία της έκφυλης -όπως παρουσιάζεται- Μαρίνας) ομιλούν για το πλαίσιο της εποχής του, σίγουρα. Όχι τόσο πώς έπρατταν, όσο πώς έβλεπαν ότι έπρατταν. Ακόμα κι η Άγκαθα Κρίστι στα αστυνομικά της μυθιστορήματα ανατρέχει στην ψυχαναλυτική υπόσταση των κινήτρων των ηρώων της. Ήταν μεγάλη μόδα της εποχής στον πνευματικό τομέα (όσο και το woke, όσο κι η αντίδραση στο woke σήμερα).

Για να σταθεί μια κριτική οφείλει να υπάρχει μεθοδολογία. Το καίριο σημείο κι η αντίθεση όσων τα βάζουν με τον φεμινισμό ή το woke είναι, “μα δεν υπάρχει κανένα ιερό και όσιο; έτσι ήταν τότε τα πράγματα!”. Ναι, έτσι ήταν, όχι όμως πια. Κι είναι κουτό να λοιδορούμε πχ. τον Όμηρο γιατί η Χρυσηΐδα αποτελεί γέρας του πολέμου και σφάζονται παλικάρια ποιός θα την πάρει ως αντίτιμο πολεμικής ανδρείας. Εκείνο που πρέπει να εξετάσουμε, και που αναμφίβολα γίνεται ούτως ή άλλως, αναπόφευκτα επειδή ο κριτικός είναι μέρος του δικού του Zeitgeist και δεν ξεκόβεται βάναυσα, είναι η διαφοροποίηση με τις τωρινές προσλαμβάνουσες, το κατά πόσον το αρχαίο δεδομένο δείχνει κάποια πανανθρώπινη αρχή ή όχι, και κατά πόσον μπορούμε να συνδεθούμε με αυτό. Η Χρυσηΐδα είναι αιχμάλωτη πολέμου, μπορούμε πάρα πολύ καλά να συνδεθούμε με αυτό με τα τωρινά δεδομένα και να συγκινηθούμε με τη μοίρα της, χωρίς να εναγκαλιζόμαστε την άποψη ότι αυτή είναι η θέση της γυναίκας. Το ίδιο με τις αρχαίες τραγωδίες, τον Σαίξπηρ, τα cantos του Πάουντ, οτιδήποτε. Είμαστε σε διαλεκτική σχέση με τα έργα, δεν παραδειγματιζόμαστε από τα έργα.

Κι έρχομαι εξ αφορμής του Πάουντ στο άλλο καίριο ζήτημα της μεθοδολογικής προσέγγισης.
Η πολιτική στράτευση ή μη του συγγραφέα και/ή του κριτικού οφείλει να εμπλέκεται στην κριτική ενός έργου;

Μεγάλο μέρος της πρότερης κριτικής εστίαζε στο πώς ο Καραγάτσης, ων αστός, με πρόγονο μάλιστα εμπλεκόμενο στα κοτζαμπασικά της Τριπόλεως (εξ ου και ο Κοτζάμπασης του Καστρόπυργου), και στη νεότητά του επηρεαζόμενος από τη δικτατορία του Μεταξά, υπολείπεται των αρχών της αριστεράς. Βέβαια Ο Συνταγματάρχης Λιάπκιν, που ο ίδιος ο Καραγάτσης θεωρεί κομμουνιστικής λογικής, όσο και το ψευδώνυμο του συγγραφέα Μίτια, που είναι ρωσικό υποκοριστικό του Δημήτρης, του πραγματικού του ονόματος, αντιτίθενται σε αυτή τη ανάγνωση. Ας είναι. Η αριστερά έχει κι εκείνη τα δικά της τοτέμ κι ο Μανώλης Αναγνωστάκης είχε κάνει σφοδρή (πλήρη επιχειρημάτων) κριτική στον Καραγατσικό λόγο, την πλοκή και χαρακτηριολογία. Ο Καραγάτσης, έλεγε ο Αναγνωστάκης, δεν ασχολείται με τα προβλήματα του λαού, δεν έχει πρόσημο ταξικής πάλης. Ισχύει το δίχως άλλο, όσο κι ότι δεν αποτελεί φεμινιστικό ανάγνωσμα.

Αυτό που και πάλι οφείλει να μας κάνει να αναρωτηθούμε είναι , ιδιαίτερα όσοι δεν τον έχουν διαβάσει, μπορούμε να τοποθετηθούμε απέναντί του και να αρθρώσουμε προσωπική πρόσληψη, θετική ή αρνητική; Ή δεν καταπιανόμαστε εντελώς, μιας και οι άνθρωποι με τους οποίους συμφωνούμε (οποιαδήποτε Χ ομάδα, ιδεολογική, ταξική, διανοητική, κοινωνική) τον γουστάρουν/δεν το γουστάρουν; Είμαστε μέσα σε ένα echo chamber; Μου θυμίζει τις διαμαρτυρίες ότι η τηλεοπτική σειρά Sherlock του BBC “έκανε queer baiting” (έκανε) κι “ήταν σεξιστική” (δεν ήταν). Τα άτομα που διατύπωναν τις παραπάνω κρίσεις δεν είχαν καν δει τη σειρά, είχαν διαβάσει ένα άρθρο στον αγγλικό τύπο κι αυτό ήταν, είχαν προβεί στο περιβόητο cancel. Τολμάμε σήμερα να διαβάσουμε ένα έργο διάνοιας που να αντιβαίνει στα παραδεδεγμένα και να το καταρρίψουμε με λογικά επιχειρήματα κι όχι με το θυμικό; Η πολιτική σκέψη του Πλάτωνα, οι 10000 Βέργες του Απολλιναίρ, η Λολίτα του Ναμπόκοφ είναι απεχθή επειδή οι καιροί έχουν αλλάξει ή τολμάμε ακόμα να τα κρίνουμε γι’αυτό ακριβώς που είναι; Βέβαια πολύ θα ήθελε να γράφει ο Καραγάτσης όπως ο Ναμπόκοφ, αλλά αυτό πάει πλέον αλλού, σε άλλη υφολογική συζήτηση κι ίσως σωστότερα να γίνει όχι απλώς αναμεταξύ αναγνωστών αλλά επαγγελματιών βιβλιοκριτικών. Έπειτα, αν ο Καραγάτσης είναι light ανάγνωσμα, καθώς κακά τα ψέματα ρέουν οι σελίδες, μήπως πρέπει να τολμήσουμε να αντιπαρατεθούμε κριτικά και με τις ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου; Κι εννοώ τόσο αυτές σε σενάρια Τσιφόρου, Ψαθά και Σακελλάριου, όσο και του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου που με τα αργόσυρτα πλάνα και την μεταπολιτευτική κοινωνική ανάλυση έβγαλαν κακό όνομα σε γενιές θεατών;

Το θέμα μας εδώ δεν είναι ότι cancelάεται ο Καραγάτσης και πω πω πω τι πάθαμε, πάνε τα ιερά και τα όσια. Τίποτα δεν είναι ιερό και όσιο στην τέχνη, με την έννοια της απαγόρευσης της αποκαθήλωσης (Η καταστροφή έργων τέχνης βέβαια είναι πάντα πολύ κακό πράγμα). Το θέμα μας εδώ είναι ότι υπάρχει λαός πολύς που δεν έχει ποτέ πιάσει στα χέρια του Καραγάτση, ή άλλα βιβλία τέλος πάντων, και διατυπώνει κρίσεις θυμικού στα social σαν να εξαρτάται από αυτό το ψωμί του της άλλης μέρας.΄Κι αυτό…αυτό είναι αρκετά ταξικό!

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News