Γράφει η Καυτή Πατάτα.
“Οι καινούριες λέξεις της ημέρας είναι οι εξής:
Θάλασσα, αυτοκινητόδρομος, εκδρομή, καραμπίνα.
Θάλασσα είναι η δερμάτινη πολυθρόνα με τα ξύλινα μπράτσα, σαν αυτή που έχουμε στο σαλόνι.
Παράδειγμα: Μην κάθεσαι όρθιος, κάτσε στη θάλασσα να τα πούμε με την ησυχία μας.
Αυτοκινητόδρομος είναι ο πολύ ο δυνατός αέρας.
Εκδρομή. Εκδρομή είναι ένα πολύ ανθεκτικό υλικό με το οποίο κατασκευάζουμε δάπεδα.
Παράδειγμα: Ο πολυέλαιος έπεσε με δύναμη στο πάτωμα, αλλά δεν προκλήθηκε καμία ζημιά, γιατί είναι φτιαγμένο εκατό τοις εκατό από εκδρομή.
Καραμπίνα. Καραμπίνα είναι ένα πολύ όμορφο λευκό πουλί.”
Στην εισαγωγή του Κυνόδοντα του Γιώργου Λάνθιμου, βλέπουμε πώς “γλωσσικά παιχνίδια” σαν αυτό που μόλις διαβάσαμε δημιουργούν ένα γλωσσικό πλαίσιο, το οποίο καθορίζει τη σημασία των λέξεων.
Υπάρχουν τόσα γλωσσικά πλαίσια, όσα και τα διανοητικά πεδία που μπορούμε να φανταστούμε: η επιστημονική γλώσσα, η θρησκευτική γλώσσα, η νομική γλώσσα, η φιλοσοφική γλώσσα, η φεμινιστική γλώσσα, η κατά τόπον διάλεκτος, είδη αργκό όπως αυτή της τραπ, η καθημερινή γλώσσα, όλα τους αποτελούν γλωσσικά πλαίσια εντός των οποίων η γλώσσα υπόκειται σε διαφορετικούς κανόνες, και οι λέξεις γίνονται φορείς διαφορετικών νοημάτων.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα τη λέξη “πατέρας”. Στο γλωσσικό πλαίσιο του χριστιανισμού και της Αγίας Γραφής, ο πατέρας είναι συνώνυμος του θεού, σημαίνει δηλαδή ένα άυλο, αθάνατο, παντοδύναμο ον που μόνο του έχει δημιουργήσει τον κόσμο. Στην καθομιλουμένη, όμως, η λέξη πατέρας σημαίνει τον άρρην γονιό, ένα πλάσμα ενσώματο και θνητό, περιορισμένων δυνάμεων.
Ομοίως, η λέξη “κεφάλαιο” μπορεί να αναφέρεται στην ενότητα ενός βιβλίου ή, όπως συμβαίνει στα οικονομικά, σε κάποιο περιουσιακό στοιχείο (χρήματα, γη, μηχανές) που ενσωματώνεται στην παραγωγική διαδικασία ή, αν την εντοπίζουμε σε κοινωνιολογικό κείμενο, στους ανθρώπους μιας συγκεκριμένης οικονομικής τάξης, και μάλιστα στην τρίτη περίπτωση το πολιτικό συγκείμενο μπορεί να καθορίσει αν η λέξη έχει θετική ή αρνητική χροιά.
Η ίδια λέξη, λοιπόν, με την ίδια ετυμολογία, εντός διαφορετικών γλωσσικών πλαισίων υπακούει σε διαφορετικούς γλωσσικούς κανόνες και αποκτά ποικίλα και πιθανώς αντικρουόμενα νοήματα. Όπως θα έλεγε ο φιλόσοφος Ludwig Wittgenstein, “το νόημα μιας έκφρασης είναι η χρήση της”, δηλαδή το νόημα των λέξεων συνίσταται στη λειτουργία που αυτές επιτελούν εντός του εκάστοτε γλωσσικού πλαισίου, και δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόνομο και απομονωμένο από την κοινωνική ζωή.
Ο Wittgenstein στο ύστερο έργο του υποστηρίζει ότι το νόημα των λέξεων παράγεται εντός διαφορετικών “μορφών ζωής” (Lebensformen), δηλαδή διαφορετικών πλαισίων επικοινωνιακής πρακτικής, οι οποίες καθορίζουν για τους ανθρώπους μια γενική εικόνα του κόσμου, μια εικόνα που αντικατοπτρίζεται κι εκδηλώνεται σε γλωσσικό επίπεδο.
Κοντολογίς, οι λέξεις που χρησιμοποιούμε, και οι σημασίες πίσω από αυτές, όχι απλά αντανακλούν, αλλά διαμορφώνουν την πραγματικότητά μας και τα όρια του δικού μας διανοητού.
Αναλογιστείτε, λόγου χάρη, πόσο διαφορετικά αντιλαμβανόμαστε το φαινόμενο των γυναικοκτονιών σε σχέση με όσους με λύσσα επιμένουν ότι πρόκειται για “απλές δολοφονίες”, καθώς η “ανθρωποκτονία” και η “γυναικοκτονία” περιγράφουν δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες και κουβαλούν εννοιολογικά φορτία που μια ετυμολογική ανάλυση δεν επαρκεί για να εξηγήσει.
Αντίστοιχα, το εννοιολογικό χάσμα ανάμεσα στις λέξεις “transsexual” και “transgender” αντανακλά τη σταδιακή πολιτισμική μεταστροφή που λαμβάνει χώρα, έστω ετεροχρονισμένα, στη δύση σε σχέση με το πώς αντιλαμβανόμαστε τον αυτοπροσδιορισμό, το φύλο και τη συμπεριληπτικότητα.
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε την ετυμολογία μιας λέξης για να αντιληφθούμε το νόημά της είναι αυτό που στη γλωσσολογία ονομάζεται ιστορική σημασιολογία (semantic change), η οποία μελετά τις σημασιολογικές μεταβολές, δηλαδή την αλλαγή της σημασίας των λέξεων και των γλωσσικών πλαισίων που λαμβάνουν χώρα με το πέρασμα του χρόνου.
Στα ελληνικά, στα παραδείγματα λέξεων που έχουν υποστεί σημασιολογική μεταβολή ανήκουν το “γέρνω”, το οποίο, ενώ ετυμολογικά σημαίνει “υψώνω, ξεσηκώνω”, πλέον σημαίνει “έρχομαι ή φέρνω κάτι σε πλάγια θέση”, το “αμάξι”, που ενώ σημασιολογικά προέρχεται από τη λέξη “άμαξα”, δηλαδή ένα τροχοφόρο μέσο μεταφοράς που το σέρνουν ζώα, πλέον σημαίνει “αυτοκίνητο”, και το “υπουργός” που αρχικά σήμαινε “υπηρέτης, βοηθός”, αλλά πλέον χρησιμοποιείται για να περιγράψει το αξίωμα ανώτατου κρατικού λειτουργού της εκτελεστικής εξουσίας.
Μπορούμε να φανταστούμε τις σημασίες και το πρόσημο των λέξεων σαν τεκτονικές πλάκες που βρίσκονται σε αέναη κίνηση και συγκλίνουν, αποκλίνουν και μεταλάσσονται οργανικά, μέσα από τη χρήση τους και με την πάροδο του χρόνου.
Μπορούμε ταυτόχρονα να αποφασίσουμε ότι δεν είμαστε έρμαια της γλώσσας, ότι έχουμε τη δυνατότητα να καθορίσουμε τη χρήση και τα νοήματά της έχοντας τα μάτια στραμμένα προς την κοινωνική αλλαγή, ακολουθώντας δηλαδή έναν υπερδαιμονικό* χειρισμό της γλώσσας και των νοημάτων της.
Αυτή είναι η φιλοσοφία της επανοικειοποίησης, ήτοι της πρακτικής κατά την οποία λέξεις που μέχρι πρότινος είχαν αρνητική και μειωτική σημασία αποκτούν ουδέτερο ή θετικό πρόσημο, είτε ευρέως στο δημόσιο διάλογο (π.χ. “χοντρή”, “λεσβία”), είτε εντός των κοινοτήτων για τις οποίες χρησιμοποιούνται.
Έχουμε έτσι λέξεις όπως “πούστης” ή “τσούλα”, που ενώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν θετικά από τα υποκείμενα που αφορούν, παραμένουν εν γένει υποτιμητικές όταν εκφράζονται από τρίτους.
Κατά πόσο όμως μπορούμε να ελέγξουμε τη σημασία των λέξεων που μας προσδιορίζουν;
Στο βιβλίο “Η Αλίκη μέσα απ’ τον καθρέφτη”, γινόμαστε κοινωνοί της παρακάτω στιχομυθίας μεταξύ της Αλίκης και του εκκεντρικού ανθρωπόμορφου αυγού Humpty Dumpty:
“Όταν εγώ χρησιμοποιώ μια λέξη”, είπε ο Χάμπτυ Ντάμπτυ με υπεροπτικό τόνο, “σημαίνει ακριβώς ό,τι διαλέγω να σημαίνει – τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο”.
“Το ερώτημα είναι”, είπε η Αλίκη, “αν μπορείς να κάνεις τις λέξεις να σημαίνουν τόσα διαφορετικά πράγματα”.
“Το ερώτημα είναι”, είπε ο Χάμπτυ Ντάμπτυ, “ποιος είναι ικανός να το κάνει, αυτό είναι”.
Στο αγγλικό κείμενο του Lewis Carroll, η τελευταία φράση του Humpty Dumpty απαντάται ως “which is to be master”, εννοώντας ποιος είναι κύριος (master) της σημασίας των λέξεων, ποιος την ορίζει.
Το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολήσει, λοιπόν, περισσότερο κι από την ίδια την ετυμολογία των λέξεων είναι: ποιος αποφασίζει τι σημαίνουν οι λέξεις και με ποιό τρόπο;
*Όπως επισημαίνεται στην ελληνική μετάφραση του Μανιφέστου του Ξενοφεμινισμού, η λέξη προκύπτει από το αγγλικό hyperstitional: Η υπερδαιμονία (hyperstition) είναι ένας νεολογισμός που συνδυάζει τα συνθετικά hyper (υπέρ) και superstition (δεισιδαιμονία) και περιγράφει τη δράση επιτυχημένων ιδεών στην αρένα της κουλτούρας.
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
