Οι Διαθήκες: συζητήσαμε για το βιβλίο με αφορμή το βιβλίο

Η συνέχεια της Ιστορίας της Θεραπαίνιδας που βραβεύτηκε με Booker

Το δεύτερο βιβλίο που μας απασχόλησε αυτή τη φορά, οι Διαθήκες της Margaret Atwood: η ανατομία του καθεστώτος της Γαλαάδ. Έχοντας διαβάσει και συζητήσει την Ιστορία της θεραπαινίδας, η οποία μας αφήνει με πολλά ερωτηματικά, ανυπομονούσαμε να διαβάσουμε και να συζητήσουμε τη συνέχεια της ιστορίας. Με ποιο τρόπο κατέρρευσε η Γαλαάδ; Ποιες συνέβαλαν στην κατάρρευσή της; Είναι ο αγώνας εναντίον της Γαλαάδ “συνταγή” ενάντια σε καταπιεστικά συστήματα εξουσίας (ερχμ… ενάντια σε ένα συγκεκριμένο καταπιεστικό σύστημα εξουσίας, με το οποίο καταπιανόμαστε σε αυτό το site);  Τι απέγινε τελικά η θεραπαινίδα μας, της οποίας η ιστορία στο πρώτο βιβλίο έμεινε ανοιχτή σε κρίσιμο σημείο;

Το βιβλίο Οι Διαθήκες της Margaret Atwood γράφτηκε πάνω από 30 χρόνια μετά την Ιστορία της θεραπαινίδας, με στόχο να απαντήσει στα παραπάνω ερωτήματα και εκδόθηκε το 2019. Την ίδια χρονιά, το βιβλίο βραβεύτηκε με το βραβείο Booker, το οποίο και μοιράστηκε με ένα ακόμη αξιόλογο βιβλίο (που είναι ήδη στη λίστα μας), το “Κορίτσι, Γυναίκα, Άλλο” της Βernadine Evaristo. Η συγγραφική εξέλιξη της Atwood στα χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ των δύο βιβλίων είναι σαφής. Τα γεγονότα που παρουσιάζονται στο βιβλίο διαδραματίζονται 15 χρόνια μετά το χρονικό σημείο όπου σταματάει η Ιστορία της θεραπαινίδας. Η περιορισμένη (κυριολεκτικά και μεταφορικά) οπτική της Τουφρέντ, η οποία έχει ελάχιστη γνώση των γεγονότων που δεν την αφορούν προσωπικά, και του ευρύτερου πλαισίου στο οποίο λαμβάνουν χώρα οι εξελίξεις, στις Διαθήκες αντικαθίσταται από τρεις διαφορετικές «σκοπιές», τριών διαφορετικών αφηγητριών, οι οποίες συνδυαστικά μας δίνουν μια σφαιρική εικόνα για τα τεκταινόμενα στη Γαλαάδ.

Οι πρωταγωνίστριες-αφηγήτριες της ιστορίας είναι η Θεία Λίντια και οι δύο (έφηβες πια) κόρες της θεραπαινίδας, η Άγκνες και η Ντέζι/ Νικόλ. Πρώτη αφηγήτρια, η γνωστή μας από την Ιστορία της Θεραπαινίδας, Θεία Λίντια. Η επιβλέπουσα των εκπαιδευόμενων θεραπαινίδων στο πρώτο βιβλίο, η ενσάρκωση της τυραννίας του καθεστώτος απέναντι στις γυναίκες, εδώ εμφανίζεται με πολλά, και διαφορετικά μεταξύ τους πρόσωπα: η ευαισθητοποιημένη για την έμφυλη βία δικαστής που μπαίνει στο στόχαστρο του καθεστώτος κατά την εγκαθίδρυσή του, και η δολοπλόκος ηγέτης της «γυναικείας σφαίρας»ꞏ η «αντιφρονούσα» που αρνείται αρχικά να υποκύψει παρά τη βία και την κακομεταχείριση που υφίσταται, και  η στενή συνεργάτης – το δεξί χέρι επί σειρά ετών – του κυβερνήτη που έδωσε την εντολή να τη βασανίσουν.

Είναι η ίδια που παραδίδει ανήλικα κορίτσια ως νύφες σε ηλικιωμένους άνδρες, και που μηχανεύεται το σχέδιο που θα οδηγήσει τον παιδόφιλο γιατρό σε διαπόμπευση και θάνατο. Μία από τις τέσσερις γυναίκες θεμελιώτριες του καθεστώτος ως προς το ρόλο των γυναικών σε αυτό, και η πρωτεργάτρια της καταστροφής του. Συνδετικός κρίκος όλων αυτών, τα απομνημονεύματά της, τα οποία συγγράφει κρυμμένη στη βιβλιοθήκη του Μεγάρου Αρντουά – του ιδιότυπου κοινοβίου για τις Θείες το οποίο η ίδια σχεδίασε (και το οποίο ονοματοδοτεί από τη λατινική λέξη ardua, που σημαίνει οδύνη, ταλαιπωρία, κακουχία. Η Θεία Λίντια το ονομάζει έτσι εννοώντας τους πόνους της γέννας καθώς η γέννηση παιδιών ήταν ο ρόλος που το σύστημα επέβαλε στις γυναίκες, ωστόσο, αν δεν συσχετιστεί με τους πόνους της γέννας, η λέξη αποτελεί ένα καυστικό σχόλιο της Θείας Λίντια για τη ζωή των γυναικών εκεί, κοροϊδεύοντας το καθεστώς κατάμουτρα.) . Το χειρόγραφό της είναι κρυμμένο μέσα σ’ έναν τόμο της βιβλιοθήκης, τον τόμο με τον συμβολικό τίτλο Apologia Pro Vita Sua. Απολογισμός, και απολογία συγχρόνως, και υπεράσπιση της ζωής που έζησεꞏ υπεράσπιση του εαυτού της και των επιλογών της στα μάτια του αναγνώστη του μέλλοντος, και στα δικά μας μάτια.

Η Θεία Λίντια, είναι ο τύπος του ανθρώπου που έβαλε σε προτεραιότητα την επιβίωσή της κατά τη δημιουργία της Γαλαάδ. Όμως δεν ξέχασε ποτέ από που προήλθε, όπως δεν ξέχασε ποτέ το πως κακοποιήθηκε στα πρώτα βήματα του καθεστώτος προκειμένου να εξαναγκαστεί σε συνεργασία. Ο αμφιλεγόμενος χαρακτήρας της Θείας Λίντια, αποτέλεσε βασικό άξονα της συζήτησης μας στη συνάντηση. Η ίδια υποστηρίζει στα απομνημονεύματά της ότι «πήρε το μοναδικό δρόμο που είχε», (“διότι, τι άλλο κάνω σε τούτες τις γραμμές, πέρα από το να υπερασπίζομαι τη ζωή […] – που όπως μονολογώ συχνά ήταν η μόνη επιλογή μου;”) και έκανε ό,τι έκανε έχοντας πάντα στο μυαλό της την καταστροφή του καθεστώτος και την εκδίκηση. Πρόκειται άραγε για ουσιαστική συμμετοχή στις θηριωδίες του καθεστώτος κατά των γυναικών, ή για αναγκαία προσποίηση προκειμένου να φτάσει εκεί που έφτασε, στην κορυφή της γυναικείας ιεραρχίας, και να μπορέσει από εκεί να πυροδοτήσει την κατάρρευσή του;  Πρόκειται για θέμα ηθικής: Μπορεί να γίνει αποδεκτή η παρέκκλιση από την ηθική, χάριν της επίτευξης ενός υψηλού στόχου; Μπορούμε να συγχωρήσουμε ή έστω να κατανοήσουμε τη στάση της Λίντια, και τις πράξεις της; Τη συμμετοχή στους φόνους, στις εκκαθαρίσεις, στις τιμωρίες, στην εξαθλίωση και στην εξόντωση ανθρώπων, τα «απαραίτητα» δηλαδή μέσα προκειμένου να εξασφαλίσει την επιβίωσή της και την άνοδό της στα υψηλότερα κλιμάκια της Γαλαάδ;

Ουσιαστικά, υπάρχουν δύο τρόποι δράσης απέναντι σε καταπιεστικά συστήματα κάθε είδους: είτε η ξεκάθαρη αντίσταση, είτε η φαινομενική συνθηκολόγηση, με σκοπό την υπονόμευση του συστήματος εκ των έσω. Η «σωστή», «ηθική» στάση για τη Λίντια, θα ήταν να μην δεχτεί να συμμετέχει στο καθεστώς, και αυτό πιθανότατα θα οδηγούσε στην εκτέλεσή της στο στάδιο. Είναι φανερό ότι στην περίπτωση της Γαλαάδ η υπονόμευση εκ των έσω αποδείχθηκε πολύ πιο αποτελεσματική: Οι υποχωρήσεις που έκανε αρχικά η Θεία Λίντια και το ότι προτίμησε να “διαλέξει τις μάχες της” προκειμένου να εισέλθει στο σύστημα και να επιβιώσει μέσα σε αυτό, της έδωσαν τη δυνατότητα, την οποία και αξιοποίησε,να βοηθήσει τα θύματα και να συμβάλει καθοριστικά στην τελική πτώση.

Μέσα από την εξέλιξη του χαρακτήρα της Θείας Λίντια, ίσως διαφαίνεται και η εξέλιξη του φεμινισμού της Atwood: με την Ιστορία της θεραπαινίδας είχαμε αναρωτηθεί για ποιο λόγο οι γυναίκες που είχαν κάποια εξουσία στη Γαλαάδ δρούσαν μισογυνιστικά και όχι υποστηρικτικά απέναντι στις γυναίκες που βρίσκονταν σε πιο δυσμενή από τις ίδιες θέση. Για τη Θεία Λίντια συγκεκριμένα, παίρνουμε την απάντηση: όχι λόγω φόβου, αλλά έχοντας στο μυαλό της τη μεγάλη εικόνα και το μακροπρόθεσμο στόχο.

Η δράση της μας θύμισε λίγο τη δράση ενός άλλου πρωταγωνιστή μυθοπλασίας, του Γκερντ Βίζλερ, του κατασκόπου της ταινίας “Οι Ζωές των άλλων”, ο οποίος, εργαζόμενος για το καθεστώς της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, βρίσκεται τελικά να αμφισβητεί το καθεστώς και να προστατεύει το ζευγάρι που έχει αναλάβει να κατασκοπεύει, με προσωπικό του κόστος. Ένα ιστορικό παράδειγμα που έχει ορισμένες ομοιότητες με τη θέση στην οποία βρέθηκε και τις επιλογές που κλήθηκε να κάνει η Θεία Λίντια, είναι το παράδειγμα μιας μερίδας Γερμανών πολιτών και της στάσης τους – κυρίως της απουσίας αντίστασης στο χιτλερικό “όραμα” – κατά τη δημιουργία του Γ΄ Ράιχ. Αναλογίες εντοπίζουμε και στην περίπτωση των στρατοπέδων συγκέντρωσης και στο κατά πόσο είχαν δυνατότητα αντίστασης Γερμανοί που βρίσκονταν σε θέσεις εξουσίας (πχ. φύλακες), και Εβραίοι κρατούμενοι που βρίσκονταν σε θέσεις “ευθύνης” (π.χ. γιατροί), χωρίς βέβαια σε καμία περίπτωση να εξισώνουμε τη θέση και τις δυνατότητες αντίδρασης των δύο ομάδων, ούτε τις συνθήκες που περιγράφονται στο δυστοπικό μυθιστόρημα της Atwood με τη φρίκη του Ολοκαυτώματος.

Μιλήσαμε πιο συγκεκριμένα για την περίπτωση της Gisella Perl, Ουγγροεβραίας γυναικολόγου, αιχμάλωτης στο Άουσβιτς, η οποία είχε αντιληφθεί πως από την ίδια εξαρτιόταν “το να σωθούν οι ζωές των μανάδων [συγκρατουμένων της], ακόμη και αν ο μοναδικός τρόπος ήταν η ’καταστροφή’ της ζωής των αγέννητων [και νεογέννητων] παιδιών τους”. Η Perl, η γιατρός που δεν μπορούσε στις συνθήκες του στρατοπέδου εξόντωσης να αποφύγει την αρχή “πρωτίστως, μην προκαλείτε ζημίαν”, αφιέρωσε τη ζωή της μετά το Ολοκαύτωμα στη γυναικολογία, στην έρευνα για τη γονιμότητα, και στη μαιευτική. Μέσα από τη στάση της γίνεται σαφές, πως η έννοια της “ηθικής” σε εξωφρενικές καταστάσεις είναι ρευστή: καλείσαι να λάβεις δυσβάσταχτες αποφάσεις που αντιτίθενται στο ποια είσαι, να προβείς σε δύσκολες – υπό διαφορετικές συνθήκες ασύλληπτες –  ενέργειες, προκειμένου “να σώσεις οτιδήποτε, αν σώζεται”. Όπως είδαμε και στο Φιρντάους, οι διαθέσιμες επιλογές σε συνθήκες καταπίεσης, δεν ταυτίζονται με την έννοια της ελεύθερης βούλησης.

Για τη Θεία Λίντια αυτό φαίνεται να είναι ξεκάθαρο. Και αν η ίδια έχει πλήρη επίγνωση τόσο της κατάστασης, όσο και των δράσεων που πρέπει να ενορχηστρώσει προκειμένου “να σωθεί οτιδήποτε, αν σώζεται”, οι δύο έφηβες πρωταγωνίστριες, η Άγκνες και η Ντέζι/ Νικόλ, έχουν αρχικά πλήρη άγνοια, τόσο για την καταγωγή τους και την αδελφική τους σχέση – την οποία πληροφορούνται προς το τέλος του βιβλίου- όσο και συμβολικά για τους υπό διαμόρφωση εαυτούς τους.

Μέσα από τα μάτια της παρορμητικής Ντέζι/ Νικόλ, μεγαλωμένης στον ελεύθερο Καναδά, φαίνεται όλη η παραδοξότητα του θεοκρατικού συστήματος της Γαλαάδ. Η Ντέζι/ Νικόλ, που προέρχεται από ένα πλαίσιο που τις σχέσεις με “τα αγόρια και το τι θα πει ‘συναίνεση’ […] μας τα είχαν εξηγήσει και με το παραπάνω στο σχολείο” δεν μπορεί να κατανοήσει και παραβαίνει την  – όπως αποδεικνύεται στη συνέχεια, προστατευτική –  απαγόρευση των θετών γονιών της να συμμετάσχει σε πορεία διαμαρτυρίας ενάντια στη Γαλαάδ. Έτσι λοιπόν, ακόμη και όταν καλείται να ενσωματωθεί ως μυστική πράκτορας στη Γαλαάδ, ο ρόλος της Ικέτιδας είναι τόσο ενάντια σε όλα αυτά που έχει συνηθίσειꞏ όσα καλείται ως Ικέτιδα να υπακούει είναι τόσο εξωφρενικά, που είναι προφανές πως δεν ανήκει, ούτε θα μπορούσε να ανήκει εκεί. Συμβολικά, η παρορμητική, συναισθηματική Ντέζι/ Νικόλ μας δίνει ελπίδα: οι γενιές που μεγαλώνουν διαφορετικά, απαλλαγμένες από τις αγκυλώσεις των προηγούμενων γενιών, δεν μπορούν ακόμη και αν “απαιτείται” να επιστρέψουν στο συντηρητισμό.

Αντίθετα, μέσω της υπάκουης Άγκνες, δεύτερης γενιάς υπηκόου της Γαλαάδ, βλέπουμε πόσο «φυσικό» φαίνεται το απολυταρχικό σύστημα σε κάποιον που γεννήθηκε και μεγάλωσε μέσα σε αυτό. Η οικογενειακή,  σχολική και κοινωνική διαπαιδαγώγηση της Άγκνες στη Γαλαάδ, καθορισμένη από αυστηρούς, διανθισμένους με αντιφατικές ερμηνείες κανόνες, οι οποίοι αντλούν έμπνευση και νομιμοποίηση από τη θρησκεία, στοχεύει στην προετοιμασία της για το ρόλο της υπάκουης Συζύγου, στην από νωρίς ενοχοποίηση της σεξουαλικότητας, του σώματος, και της θηλυκότητάς της, στον πλήρη έλεγχό της. Και παρότι θα επιθυμούσαμε η διαπαιδαγώγηση αυτή να μας φαντάζει ανοίκεια, δυστυχώς στη χώρα όπου ακόμη δεν έχει συντελεστεί ο διαχωρισμός κράτους-εκκλησίας, ακόμη και τα νεότερα μέλη της παρέας μας, έχουν σε διαφορετικό βαθμό μεγαλώσει με ή επηρεαστεί από παρόμοιους κανόνες, είτε σε οικογενειακό, είτε σε σχολικό, είτε σε κοινωνικό πλαίσιο.

Ωστόσο, παρά την υπακοή της, η Άγκνες, αμφισβητεί σταδιακά όσα συμβαίνουν γύρω της. Δεν πρόκειται για μία ριζοσπαστική, κατά μέτωπο αμφισβήτηση, αλλά για αμφισβήτηση στο μέτρο του δυνατού. Δυστυχώς, όπως για πολλές από εμάς, έτσι και για την Άγκνες, ο δρόμος της αφύπνισης περνάει (και) μέσα από το βίωμα της ανδρικής παραβίασης. Τραυματισμένη από τη σεξουαλική παρενόχληση που διαπράττει σε βάρος της ένας μεγαλύτερος, σεβάσμιος κοινωνικά άντρας (ο οδοντίατρος, πατέρας της φίλης της Μπέκα), κάνει ό,τι περνάει από το χέρι της για να ξεφύγει από το ρόλο της Συζύγου και να γίνει Ικέτιδαꞏ μια γυναίκα χωρίς σεξουαλικότητα, χωρίς θηλυκότητα, αποκρυσταλλωμένη σε μια μόνιμη παιδικότητα και παρθενική αθωότητα. Η Άγκνες δε διστάζει καθόλου να κάνει την επιλογή της προκειμένου να αποφύγει τον τρόμο και τη φρίκη που εκπαιδεύτηκε να νιώθει και με τη σκέψη μόνο της σεξουαλικής επαφής, παρά τα “προνόμια” που της υπόσχονται πως θα αποκτήσει ως Σύζυγος.

Και ενώ δεν ξέρουν σε τι ακριβώς βοηθούν την πεπειραμένη Θεία Λίντια, είναι ο παρορμητισμός από τη μία, και η υπακοή των δύο κοριτσιών στις οδηγίες της Θείας Λίντια από την άλλη που τις βοηθούν να φέρουν σε πέρας την αποστολή που θα οδηγήσει στην κατάρρευση του καθεστώτος. Η προθυμία τους να συμμετάσχουν στην αποστολή, δεν προκύπτει σε κενό αέρος: η Θεία Λίντια παρέχει στην Άγκνες σταδιακά αποδείξεις για το ποια είναι η ίδια και ποια είναι η μητέρα της, και προτού αποκαλύψει στα κορίτσια την αποστολή τους, τούς αποκαλύπτει το γεγονός ότι είναι αδελφές. Στην προσπάθειά τους δε διστάζει στιγμή να συνδράμει με κόστος τη ζωή της και η φίλη της Άγκνες, η Μπέκα, η οποία είχε  κακοποιηθεί ως παιδί από τον ίδιο της τον πατέρα.

Πρόκειται για μια συμμαχία με πολύ ισχυρό συμβολισμό: “προκειμένου να επιβεβαιώσουν ότι είναι και αυτές άνθρωποι, όπως οι άνδρες, οι γυναίκες χρειάζεται να συσπειρωθούν γύρω από το φύλο τους. Επειδή όμως αποτελούν μια εξαιρετικά εκτεταμένη ομάδα, με τεράστια εσωτερική ποικιλομορφία, ανέκαθεν η συσπείρωση αυτή υπήρξε δύσκολη υπόθεση.[…] Οι ιστορικοί παρατηρούν ότι ο φεμινισμός κατάφερε να προσελκύσει μαζική υποστήριξη μόνο στις περιπτώσεις που οι πολιτικοί του στόχοι υπήρξαν συμβατοί με πολλές και διαφορετικές ιδεολογικές επιλογές και βλέψεις”.

Μία έμπειρη γυναίκα, που παρά τη φαινομενική της σύμπλευση με το σύστημα και τα “προνόμιά” της, δεν έχει ξεχάσει τις καταβολές της, μία νεαρή γυναίκα που έχει βιώσει στο έπακρο τα δεινά της πατριαρχίας και κινητοποιείται  από την αγάπη της για τη φίλη της, δύο αδελφές με εντελώς διαφορετικό μεταξύ τους υπόβαθρο, συνειδητοποιούν ότι αυτά που τους ενώνουν (η μητέρα τους και η κοινή τους καταγωγή για τις δύο αδερφές, η γυναικεία υπόσταση, όλα όσα τους στέρησε το σύστημα της Γαλαάδ, καθώς και οι τρόποι με τους οποίους τις βασάνισε) είναι περισσότερα από τις (ταξικές, ηλικιακές, κοινωνικές, εθνικές, θρησκευτικές) διαφορές τους, θυμίζοντας μας, όπως και η Φιρντάους, πως ο αγώνας μας είναι κοινός με όλες όσες υποφέρουν από την πατριαρχία. Έτσι λοιπόν, στο ερώτημα που επανέρχεται συχνά στις συζητήσεις μας “με ποιον τρόπο αγωνιζόμαστε αποτελεσματικά ενάντια στην πατριαρχία” η ηχηρή μας απάντηση είναι “όλες μαζί!”.

(Για την ανταπόκριση: Little Wolf -κατά κόσμον γνωστή ως Λυκάκι, Τer και Εύα)

ΥΓ: Η Λέσχη (ανοιχτή πάντα σε νέα μέλη) το ευχάριστο μηνιαίο μας διάλειμμα, δεν κάνει διάλειμμα ούτε λόγω καλοκαιρινών διακοπών, ίσα-ίσα τις συνοδεύει! Στην επόμενη μας συνάντηση, το Σάββατο 1/8/2020 (ώρα 18:00) στο discord, θα συζητήσουμε με αφορμή το βιβλίο Φεμινισμός. Παρελθόν και παρόν ενός κινήματος της Deborah Cameron. Υπενθυμίζουμε πως έχουμε επιλέξει και το βιβλίο της συνάντησης του Σεπτεμβρίου, την Κίρκη της Madeline Miller.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News

in

Αξιολογήστε το άρθρο

28 points
Upvote Downvote