Κίρκη: συζητήσαμε για το βιβλίο, με αφορμή το βιβλίο-μέρος 1ο

Στην έκτη μας διαδικτυακή συνάντηση γιορτάσαμε το πρώτο μας ορόσημο: πάνω από μισό χρόνο κοινής ανάγνωσης και συζήτησης βιβλίων με ένα ξεχωριστό βιβλίο, την Κίρκη της Madeline Miller. Όταν η TER πρότεινε το βιβλίο, μας το σύστησε ως ένα βιβλίο, μέσα από το οποίο αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα την πατριαρχία, καθώς τα πρόσωπα-κλειδιά, όσοι κρατούν στα θεϊκά τους χέρια και απολαμβάνουν την εξουσία,  μας είναι οικεία μέσα από την αρχαία ελληνική μυθολογία και τη διδαχή της είτε στο σχολείο είτε μέσα από τα παιδικά μας αναγνώσματα. Ωστόσο, δεν περιμέναμε πόσο συναρπαστική θα ήταν η ανατρεπτική αφήγηση του οικείου μύθου, πόσο έντονη η ταύτισή μας με το ταξίδι της Κίρκης, πόσο ικανοποιητική η αποκατάστασή της πρωταγωνίστριας από κακιά μάγισσα και μέγαιρα που μετατρέπει αυθαίρετα όλους τους άνδρες που φτάνουν στο νησί της σε γουρούνια, στο ομηρικό έπος σε περίπλοκη αγωνίστρια, πόσο ενδυναμωτικό αυτό που συζητάμε συχνά με αφορμή τα αναγνώσματά μας: το να ορίζουμε εμείς οι ίδιες τα αφηγήματα των ζωών μας.

Η Μiller, έχει μελετήσει διεξοδικά την αρχαία ελληνική και τη λατινική μυθολογία και  παράλληλα είναι φεμινιστικά σφυρηλατημένη. Το αποτέλεσμα είναι ένα μυθιστόρημα που αντηχεί φεμινιστικούς προβληματισμούς και αποδομεί τους στερεότυπους γυναικείους ρόλους,  με πολυεπίπεδους χαρακτήρες, που εξελίσσονται σταθερά και με συνέπεια σε όλη τη διάρκεια της πλοκής. Ένα παραμύθι, που ακολουθεί πολλά διαφορετικά νήματα των αρχαίων μύθων, ενσωματώνοντάς τα τελικά σε μια νέα επανορθωτική για τις γυναίκες-ηρωίδες οπτική (η οποία έχει καθυστερήσει μόνο 2700 χρόνια) και η οποία μας καλεί να αναρωτηθούμε πως θα ήταν η αρχαία μυθολογία και η ιστορία γενικά, ποια θέση θα είχαν σε αυτές οι γυναίκες, κομπάρσοι κατά κανόνα και ενίοτε πρωταγωνίστριες με τραγική μοίρα, με γυναίκες-μαέστρους να κρατάνε στα χέρια τους την μπαγκέτα της αφήγησης;

Η συζήτησή μας ξεκίνησε από αυτήν ακριβώς τη σύγκριση: ανατρέξαμε στην αρχαία ελληνική μυθολογία και σε γνωστούς μας ήρωες και ηρωίδες. Αναρωτηθήκαμε αν η δομή του δωδεκάθεου ήταν αυστηρά πατριαρχική και αρχικά διχαστήκαμε: από τη μία πλευρά ο απροσπέλαστος, κραταιός Δίας, που επιτρέπει στον εαυτό του εξωσυζυγικές περιπέτειες από τις οποίες συχνά λείπει η συναίνεση και προκαλεί την οργή της “ζηλιάρας” Ήρας (την οποία οργή εισπράττουν τιμωρητικά οι βιασμένες θνητές- εδώ να δεις τι εστί εσωτερικευμένος και εξωτερικευμένος μισογυνισμός) και καθ’ ομοίωση του οι υπόλοιποι άνδρες θεοί. Από την άλλη και οι γυναίκες θεές, όπως η Αφροδίτη διακινδυνεύουν παρόμοια εξωσυζυγικές περιπέτειες. Μήπως στην αρχαία ελληνική μυθολογία δεν παίζει ρόλο το φύλο, αλλά το στάτους στην ιεραρχία ανεξαρτήτως φύλου;

Ναι, όμως η όμορφη Αφροδίτη τιμωρείται και διασύρεται για τις “αμαρτίες” της, ενώ οι μόνες που διασύρονται για τις αμαρτίες του αρχηγού είναι οι εμπλεκόμενες γυναίκες. Παράλληλα, σε ένα αρχέτυπο του διπόλου παρθένα-πόρνη, η πάνσοφη Αθηνά, αποσύρεται εκ γεννησιμιού από την ερωτική αρένα και καταδικάζεται σε παρθενία πολλών χιλιετιών (Madeline, αν διαβάζεις, στο επόμενο σου βιβλίο βρες της μπόλικα -θεϊκά πάντα- one-night stands, να καταρριφθεί το στερεότυπο της ενάρετης θεάς. Ή έστω έναν/ μία σύντροφο -ή και πολλούς. Α, και δώσε στον Ερμή το ρόλο του προδρόμου του tinder, να αποκτήσει πραγματικό νόημα η αγγελιοφορική ύπαρξή του).

Και άντε, ας δεχτούμε πως οι θεές όλο και κάποια εξουσία, όλο και κάποια προνόμια διαθέτουν (ωραίο, δε λέμε -παρά την animal cruelty- που η Άρτεμις -εννοείται παρθένα, να μην ξεχνιόμαστε!- είναι η θεά του κυνηγιού, για τη θεά της σοφίας τα γράψαμε ήδη -προστατευόμενος λέει ο Οδυσσέας, αντί να του αλλάξει τα φώτα του λουκουμακίου. Για την παραγκωνισμένη δωδέκατη θεά Εστία ή αλλιώς τι άλλο θα σκεφτεί το πατριαρχικό marketing για να παρουσιάσει την απλήρωτη οικιακή εργασία ως θείο δώρο, we rest our case). Αλλά είναι και οι θνητές. Οι εγκλωβισμένες θνητές.

Δεινή κυνηγός, κοτζάμ δολοφόνος Καλυδώνιου Κάπρου η Αταλάντη και ο καημός μας ήταν πως θα την ξεγελάσουμε να παντρευτεί, να αρχίσει να υπάρχει και αυτή με πρόσωπο στην κακούργα κενωνία. Φοβερή υφάντρα η Αράχνη, αλλά μην τυχόν και το παραδεχτεί φωναχτά (τα έχουμε ξαναπεί για τις γυναίκες που έχουν φωνή), “να σε δω εγώ μαρή τώρα τι θα υφαίνεις”. Η δυναμική Μέδουσα -ντάξει όχι ακριβώς θνητή- μετά το βιασμό της από τον Ποσειδώνα τιμωρήθηκε κι από πάνω. Έστω κι έτσι πήγε το “έγινα δυσάρεστη” ένα βήμα παραπέρα, έγινε φόβος και  τρόμος. Ούτε αυτό την έσωσε όμως: παρουσιάστηκε ως φρικιό (εδώ να δεις victim-blaming) εξορίστηκε και τελικά αποκεφαλίστηκε και έγινε μπιμπελό στην ασπίδα της Αθηνάς. Ή μήπως είχε καλύτερη τύχη η ενάρετη Ιφιγένεια, που της έταξαν τον πολύφερνο γαμπρό Αχιλλέα (ερωτευμένο παρακαλώ με άλλ@) σε γάμο ως δόλωμα για να αρραβωνιαστεί τελικά με το μαχαίρι του πατέρα της και το βωμό της αυτοθυσίας τάχα μου για το κοινό καλό (ποιων;) Η διορατική Κασσάνδρα πόσο mansplaining αναγκάστηκε να υποστεί, ως τιμωρία που αρνήθηκε τον έρωτα του -υποψηφίου αρχηγού των incels, ερχμ- Απόλλωνα;

Αν η Miller στην ερώτηση για το φόβο να “ακουμπήσει” κανείς ένα από τα άγια δισκοπότηρα της αρχαίας λογοτεχνίας δεν απαντούσε “και γιατί όχι εγώ;” και δεν καταπιανόταν με την Κίρκη και εκείνη θα ήταν καταδικασμένη να μείνει σκιαγραφημένη ως η μνησίκακη, εξορισμένη, κατώτερη στην ιεραρχία θεά, που τα χάνει μπροστά στη θέα του υπερήρωα (αλλά θνητού!) Οδυσσέα. Για τη Miller όμως “Η Κίρκη είναι διαφορετική. Είναι μία από τις ελάχιστες γυναίκες της αρχαιότητας που επιτρέπεται να έχει δύναμη και δεν τιμωρείται γι’ αυτό στο τέλος της ιστορίας. Δεν είναι ούτε μοχθηρή ούτε αθώα, αλλά πολυσύνθετη. Η Κίρκη αντιπροσωπεύει τη γυναικεία δύναμη και αυτό προκαλεί και τρομάζει. Είναι η γυναίκα που έχει περισσότερη δύναμη απ’ όση η κοινωνία λέει ότι πρέπει να έχει”.

Το ταξίδι της Κίρκης είναι το άριστα από ψυχολογικής απόψεως δομημένο ταξίδι μιας γυναίκας που ψάχνει διέξοδο: από νωρίς η Κίρκη  συνειδητοποιεί ότι δεν ανήκει: εισπράττει απόρριψη από το οικογενειακό της περιβάλλον γιατί δεν είναι αρκετά όμορφη για θεά, γιατί η φωνή της δεν ακούγεται θεϊκή, αλλά ανθρώπινη, γιατί δεν φαίνεται να έχει καμία θεϊκή υπερδύναμη (κούνια που σας κούναγε!). Και από νωρίς φαίνεται πως είναι πράγματι διαφορετική: απορεί για τα πράγματα, για την ιεραρχία, για τους προκαθορισμένους κανόνες, απορεί για το τι σημαίνει να είσαι θνητός, συμπονάει τον βασανισμένο, τιμωρημένο Προμηθέα και διψάει για αποδοχή και αγάπη. Αντί αυτών αντιμετωπίζει αδιαφορία από την μητέρα της που δεν μπορεί να την επιδείξει ως παράσημο (προέκταση του εαυτού της) που θα επιβεβαιώσει το μεγαλείο της ίδιας, κοροϊδία από τα μεγαλύτερα αδέλφια της, εγκατάλειψη από τον μικρότερο αδερφό της, προδοσία από το Γλαύκο, το θνητό που ερωτεύεται, όταν εκείνος με την επέμβασή της αποκτά θεϊκή υπόσταση (να, εδώ, κάτι για stepping stones λέγαμε),  την οργή του πατέρα της Ήλιου, που λατρεύει, ο οποίος δε διστάζει στιγμή να την τιμωρήσει, καίγοντάς την και να την εξορίσει προς παραδειγματισμό, όταν θεωρεί πως θίγεται το κύρος του.

Η Κίρκη δε χωράει σε κανέναν από τους ρόλους που προσπαθούν να της επιβάλλουν. Ξεκινάει την πορεία της από ένα μεγάλο λάθος τη μεταμόρφωση της ξαδέρφης της και “αντίζηλου” για την αγάπη του Γλαύκου, της Σκύλλας στο γνωστό μας μυθικό τέρας. Και αν αρχικά μας ξενίζει η εκδικητική αυτή μεταμόρφωση ως ένδειξη μισογυνισμού, το γεγονός ότι φέρει ενοχικά το βάρος του λάθους και αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη του, ο τρόπος που μαθαίνει από αυτό και καταφέρνει να απαλλαγεί από συναισθήματα αντιζηλίας για την Πηνελόπη στη συνέχεια, είναι ενδεικτικός για  το ότι το ταξίδι της Κίρκης είναι ένα ταξίδι ενδυνάμωσης, ένα ταξίδι αναζήτησης ταυτότητας, ένα ταξίδι διεκδίκησης του πραγματικού της, απελευθερωμένου εαυτού.

Η πλοκή δεν περιορίζεται στην Κίρκη. Χτίζεται μέσα από τους πολύ ενδιαφέροντες δευτερεύοντες χαρακτήρες. Η σκληρόκαρδη, διψασμένη για εξουσία αδερφή της Κίρκης Πασιφάη, τελικά δεν είναι και εκείνη παρά άλλο ένα θύμα και η σκληρότητά της ο τρόπος της να επιβιώσει σε έναν κόσμο που εξουσιάζεται από σκληρούς άνδρες. Με αφορμή την αντιπάθεια που αντανακλαστικά προκαλεί ο τρόπος που εξουσιάζει η Πασιφάη και τη βαθύτερη συμπόνια που νιώσαμε όταν μάθαμε τα κίνητρά της, αναρωτηθήκαμε γιατί όταν οι γυναίκες αποκτούν εξουσία απαιτούμε από αυτές να “διορθώσουν” όλα τα στραβά που δημιούργησαν χιλιετίες πολιτικής που ασκείται από άντρες;

Σύμφωνα με τη Jane Caro, φεμινίστρια συγγραφέα (στο πλαίσιο μιας πολύ ενδιαφέρουσας συζήτησης): “Δε μου πολυαρέσει η ιδέα να ασκούμε στις γυναίκες την πίεση ότι αν αποκτήσουν εξουσία οφείλουν ξαφνικά να είναι πολύ καλύτερες από ότι οι άνδρες, ότι οφείλουν να επιλύσουν μεμιάς όλα τα παγκόσμια προβλήματα, ότι οφείλουν να είναι υπέροχες και τέλειες, να λειτουργήσουν ως μητέρες για όλο τον κόσμο, να μας φροντίσουν με τρυφερότητα και ως αγίες, γιατί θεωρώ πως αυτό είναι παράλογο, είναι μία επιπλέον πίεση. Το είδαμε ήδη αυτό με την πρωθυπουργό, τη Julia Guillard, πως υπήρχαν υπερβολικές προσδοκίες, το είδαμε και με τον Obama, όλες αυτές τις προσδοκίες στις οποίες έπρεπε να ανταποκριθεί αυτός ο άνθρωπος λες και ήταν θαυματοποιός, απλά και μόνο επειδή ήταν διαφορετικός”.

Όταν είσαι μέλος μιας καταπιεσμένης ομάδας και με οποιονδήποτε τρόπο ξεχωρίζεις ή γίνεσαι αποδεκτός από την κυρίαρχη ομάδα, είσαι δυστυχώς καταδικασμένος να φέρεις αυτό το επιπλέον βάρος: υπάρχεις στα μάτια των άλλων ως εκπρόσωπος αυτής της ομάδας  και όχι ως αυτόνομη ύπαρξη, υποχρεωμένος να είσαι το “καλό παράδειγμα” που θα κάνει τα πάντα διαφορετικά. Επιπλέον λειτουργείς ως επιχείρημα για τη συγκάλυψη του σεξισμού, ρατσισμού, ομοφοβίας από τα μέλη της κυρίαρχης ομάδας: το γνωστό σε όλους μας παράδειγμα του “εγώ κάνω παρέα με ομοφυλόφιλους, άρα δεν είμαι ομοφοβικός, αλλά εμένα οι ομοφυλόφιλοι φίλοι μου δε διατυμπανίζουν το τι κάνουν στο κρεβάτι τους” (αν δεν προλάβατε να συγκρατήσετε τον εμετό, απολογούμαστε, we were just trying to make a point).

To be continued….

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News