“O μπαμπάς μου είναι γιατρός, η μαμά μου δεν κάνει τίποτα”

Της Marina P.

Σεπτέμβριος 1991.

Ο καινούριος δάσκαλος μας ρωτάει τι δουλειά κάνουν οι γονείς μας. «Ο μπαμπάς μου είναι γιατρός, η μαμά μου δεν κάνει τίποτα». Ο δάσκαλος μου εξηγεί πως αυτό που κάνει η μαμά μου μόνο τίποτα δεν είναι, είναι δουλειά, η οικονομία θα είχε καταρρεύσει χωρίς αυτό, και θα έπρεπε να πληρώνεται. Και ενώ μου πήρε αρκετά χρόνια για να καταλάβω τι ακριβώς εννοούσε, μου πήρε πολύ λιγότερο καιρό για να παρατηρήσω το εξής παράδοξο: Η μαμά μου, που «δεν δούλευε», φαινότανε να έχει πολύ λιγότερο ελεύθερο χρόνο από τον μπαμπά μου.

Αυτή ήτανε η πρώτη εμπειρική διαπίστωση που άρχισε να καλλιεργεί μέσα μου μια πιο φεμινιστική θεώρηση του κόσμου.

Πράγματι, οι έμφυλες ανισότητες στην κατανομή του ελεύθερου χρόνου κατέχουν πρωταρχική θέση στην φεμινιστική σκέψη. Υπάρχουν αμέτρητες μελέτες μικρής κλίμακας που δείχνουν πως οι γυναίκες συνεχίζουν να αναλαμβάνουν την μερίδα του λέοντος στις οικιακές δραστηριότητες και την φροντίδα των παιδιών. Όμως η αποτύπωση αυτών των ανισοτήτων σε μεγαλύτερη κλίμακα είναι ιδιαίτερα δύσκολη και έχει υπάρξει αγκάθι για το φεμινιστικό κίνημα.

Η ανδροκεντρική κατανόηση της εργασίας (που είχα τόσο αφομοιώσει σε ηλικία 7 ετών το 1991) είχε ως αποτέλεσμα την παράλειψη της οικιακής εργασίας και της φροντίδας των παιδιών από στατιστικές έρευνες που χρησιμοποιούνται για να κάνουν τις κοινωνικές ανισότητες ορατές στην δημόσια σφαίρα.

Όταν αυτό άρχισε να αλλάζει, ανέκυψε το πρόβλημα της μέτρησης: Είναι εξαιρετικά δύσκολο να λάβεις αξιόπιστη απάντηση σχετικά με την κατανομή του χρόνου σε οποιαδήποτε δραστηριότητα. Οι ερωτώμενοι κάνουν λάθος υπολογισμούς και συχνά δεν ξέρουν ποια είναι τα όρια της κάθε δραστηριότητας (π.χ. «αν βλέπω τηλεόραση με το παιδί μου, αυτό είναι φροντίδα ή ελεύθερος χρόνος?»). Παράλληλα, έχουν την τάση να παρουσιάσουν τον εαυτό τους όπως θα ήθελαν να πιστεύουν ότι (πρέπει να) είναι, ένα φαινόμενο γνωστό ως social desirability στον κόσμο της κοινωνικής έρευνας.

Έρευνες δείχνουν πως οι άντρες υπερεκτιμούν την συνεισφορά τους στο σπίτι και στην φροντίδα των παιδιών, κάτι το οποίο σχετίζεται άρρηκτα με τις σημερινές κοινωνικές επιταγές για ισότητα των φύλων. Κοινώς, μπορεί να περνάνε 1 ώρα παίζοντας με το παιδί, αλλά να απαντάνε 3. Αυτό σημαίνει πως αρκετές μελέτες που δείχνουν ότι οι έμφυλες ανισότητες του χρόνου έχουνε αρχίσει να μικραίνουν δεν είναι απαραίτητα αξιόπιστες.

Μελέτες που κάνουν χρήση δεδομένων καλύτερης ποιότητας δείχνουν πως τα ζευγάρια περνάνε τον ίδιο συνολικά χρόνο σε πληρωμένη και απλήρωτη εργασία. Όμως μία τέτοια ανάλυση του χρόνου σε ώρες και λεπτά είναι μάλλον απλουστευτική και σίγουρα ανδροκρατική. Πλέον ξέρουμε πως η μεγάλη ανισότητα βρίσκεται στην ποιότητα του ελεύθερου χρόνου.

Ο λόγος έγκειται σε μία ειδοποιό διαφορά ανάμεσα στην πληρωμένη και απλήρωτη οικιακή εργασία: η πρώτη έχει διακριτά όρια, η δεύτερη όχι.

Βέβαια, η τεχνολογία θόλωσε πλέον και τα όρια της πληρωμένης εργασίας για αρκετά επαγγέλματα (π.χ. επιτρέποντας μας να τσεκάρουμε mail εκτός του επίσημου ωραρίου μας) αλλά η διαφορά παραμένει τεράστια. Πέντε ώρες μετά το τέλος της δουλειάς ξεκουράζουν περισσότερο και σίγουρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν με περισσότερους τρόπους από πολλά διασκορπισμένα δεκάλεπτα ή μισάωρα ανάμεσα στην καθημερινή φροντίδα των παιδιών.

Τέτοιες ανισότητες μπορούν να εξηγήσουν μέρος των έμφυλων διαφορών στην σωματική άσκηση, την ψυχική υγεία και το στρες. Παράλληλα, το γεγονός ότι οι άντρες συνήθως συνεισφέρουν σε δραστηριότητες που είναι λιγότερο επείγουσες (και πιο ευχάριστες) στην διάρκεια της μέρας (π.χ. παιχνίδι με το παιδί, όχι άλλαγμα) σημαίνει ότι η ποιότητα του χρόνου των γυναικών συνεχίζει να πλήττεται δυσανάλογα πάρα την όποια πρόοδο (π.χ. δες εδώ για τον ύπνο).

Εδώ πρέπει να τονίσουμε πως η στατιστική μιλάει για τάσεις και πως προφανώς υπάρχουν εξαιρέσεις στον κανόνα. Επίσης, τα χαρακτηριστικά του ζευγαριού όπως π.χ. οι πεποιθήσεις για την ισότητα των φύλων και η δυνατότητα πληρωμής οικιακής βοήθειας σαφώς επηρεάζουν το μέγεθος του χάσματος.

Ωστόσο, το γεγονός ότι το χάσμα παραμένει ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες φανερώνει την έκδηλη ανισότητα της κατανομής της εργασίας και των ρόλων ανάμεσα στα δύο φύλα. Η πανδημία και ο εγκλεισμός θα μπορούσε να αποτελέσει μία ευκαιρία για πιο ισότιμη ανακατανομή της οικιακής εργασίας και της φροντίδας των παιδιών, ειδικά στα ζευγάρια που μπορούν να εργάζονται από το σπίτι.

Και όμως, οι γυναίκες πάλι επωμίστηκαν παραπάνω υποχρεώσεις, κυρίως αυτή του homeschooling, ενώ το χάσμα στις οικιακές εργασίες φαίνεται πως παρέμεινε σταθερό. Οι επιπτώσεις είναι πολλαπλές: άγχος, έλλειψη ύπνου, αλλά και εθελούσια έξοδος ή μείωση ωρών στην εργασία. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η πανδημία έχει επηρεάσει και τους άντρες με ποικίλους τρόπους.

Ωστόσο, η αυξανόμενη ψαλίδα στην παραγωγικότητα αντρών και γυναικών κατά την πανδημία αποτελεί καταφανή απόδειξη της έμφυλης ανισότητας αυτής της  κρίσης, η οποία θα έχει μακροχρόνιες συνέπειες.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News