Δεν θα’πρεπε να μας ενδιαφέρει το αν είναι φεμινιστικές οι αισθητικές επεμβάσεις

Που λέτε.

Είμαι τις προάλλες στο μετρό, διαβάζω το αστυνομικό μου, η μέρα έχει τελειώσει, δεν περίμενα ότι θα ερχόταν αφορμή να σκεφτώ κάτι, έλα όμως που ήρθε.

Διαβάζω τον εξής διάλογο:

-H κόρη έμεινε πράγματι σπίτι;

-Η μητέρα λέει πως ναι. Η κόρη επίσης το ίδιο.

-Νομίζεις πως θα έστεκε στο δικαστήριο ή μήπως δεν είναι αρκετά όμορφες;

-Όμορφες είναι κι οι δύο.

-Τότε λοιπόν γιατί ανησυχείς;

Ημερομηνία έκδοσης του βιβλίου μου, το έτος 1951 με συγγραφέα τον Erle Stanley Gardner, δικηγόρο στο επάγγελμα και δημοφιλή συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις ΗΠΑ.

Βρήκα αυτό το διαλογάκι παραπάνω από έξυπνο κλείσιμο ματιού στο αναγνωστικό κοινό. Το είδα σαν παραδοχή του πώς λειτουργούσε το δικαστικό σύστημα της εποχής του και σαν γραπτή υπενθύμιση του ότι η δικαιοσύνη δεν είναι τυφλή. Βασιζόμενος στην εμπειρία του, ο συγγραφέας έγραψε κάτι που μας είναι σήμερα γνωστό: ότι η εμφάνιση των κατηγορούμενων παίζει ρόλο στην τελική απόφαση του δικαστηρίου. Μια αναγνώριση του Halo Effect πριν το δούμε σε κάθε μπλογκ ποπ ψυχολογίας.

To 2010 μία έρευνα του Πανεπιστημίου του Cornell έδειξε ότι οι κατηγορούμενοι που θεωρούνται ελκυστικότεροι από το δικαστικό σώμα είναι πιο πιθανό να θεωρηθούν αθώοι από αυτούς που θεωρούνται λιγότερο ελκυστικοί ενώ ταυτόχρονα, στους πιο ελκυστικούς επιδικάζονται περισσότερα χρήματα ως αποζημίωση. Αυτή η έρευνα δεν είναι τίποτα καινούργιο ως θέμα, ήρθε να επιβεβαιώσει άλλες που είχαν γίνει και κυρίως, ήρθε να επιβεβαιώσει την συλλογιστική πορεία της Florence Monahan, συγγραφέα του βιβλίου “Women in Crime” που εκδόθηκε το 1941.

H Florence Monahan ήταν μία κορυφαία ποινικολόγος και σουφραζέτα η οποία ενδιαφέρθηκε συγκεκριμένα για τις γυναίκες εγκληματίες και αφιέρωσε χρόνο στο να παρατηρήσει πώς αντιμετωπίζονται στην αίθουσα του δικαστηρίου. Διαπίστωσε λοιπόν ότι οι γυναίκες που θεωρούνται ελκυστικές καταδικάζονται σπανιότερα.

Άλλες έρευνες που έγιναν τη δεκαετία του 1980 έδειξαν ότι η ελκυστικότητα δεν επηρεάζει την κρίση των δικαστών ως προς την ύπαρξη ή όχι ενοχής αλλά ως προς τον χρόνο φυλάκισης που θα επιβληθεί. Σε μέσες άκρες, όσο πιο ελκυστικός ο κατηγορούμενος, τόσο μικρότερη η ποινή.

Αυτό που στριφογυρνάει στο κεφάλι μου με αφορμή αυτά, που λίγο πολύ μπορεί να τα ξέρετε σαν γενικές γνώσεις είναι το εξής: όταν ζούμε εντός μιας κοινωνίας που εκτιμά την εμφάνιση σε τέτοιο βαθμό, όταν γεννιόμαστε και πράττουμε σε ένα σύστημα αξιών εντός του οποίου η ωραιότητα είναι τόσο ψηλά που παίζει ρόλο ακόμη κι όταν το άτομο βρίσκεται ενώπιον του δικαστηρίου, όταν προσπαθούμε να χτίσουμε μια αίσθηση προσωπικής αξίας βάσει των επιτευγμάτων, του χαρακτήρα και εν γένει, βασισμένη σε χαρακτηριστικά διαφορετικά από την εμφάνισή μας, ποιο είναι το πραγματικό κόστος που καλούμαστε να πληρώσουμε;

Έχω την εντύπωση, από τα αγγλόφωνα άρθρα που χαζεύω, από τις σελίδες στο insta, ότι κυριαρχεί σε αρκετούς χώρους που ενδιαφέρονται για τον φεμινισμό και την γυναικεία ενδυνάμωση η εξής πεποίθηση “έχεις μεγαλώσει όλη σου τη ζωή με το να πιστεύεις ότι για να είσαι ωραία πρέπει να ξυρίζεσαι, να είσαι αδύνατη, να ντύνεσαι έτσι κι όχι αλλιώς, να βάφεσαι και να φοράς τακούνια”. Καλά ως εδώ. “Ενδυναμώσου. Σταμάτα να πιστεύεις ότι η εμφάνιση καθορίζει την αξία σου και σπούδασε, κυνήγησε εμπειρίες, μόρφωση, ταξίδια, ασχολήσου με την καλλιέργειά σου. Είναι θέμα οπτικής και αλλάζοντας την οπτική σου θα απελευθερωθείς”.

Εδώ είναι το σημείο με το οποίο διαφωνώ ή μάλλον, το σημείο που μου προκαλεί ενστάσεις.

Η επόμενη πρόταση που θα γράψω είναι γελοία προφανής αλλά τη χρειάζομαι για τον συλλογισμό μου.

Οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν η ζωή τους να είναι καλύτερη.

Αυτή η δήλωση είναι νομίζω κοινώς παραδεδεγμένη ως αληθής. Μια γυναίκα που θα σταματήσει να υπακούει στα πρότυπα ομορφιάς, που θα σταματήσει να αγχώνεται για το πώς φαίνεται, που θα εστιάσει στην ανάπτυξη άλλων τομέων της ζωής της, είναι πολύ πιθανό να βιώσει, όχι μια απελευθέρωση αλλά μία ταχύτατη χειροτέρευση του επιπέδου ζωής της. Η ομορφιά επιβραβεύεται.

Διαβάζω αρκετές ειδήσεις για την αύξηση στις πλαστικές επεμβάσεις, για το ότι παιδιά μπαίνουν στη διαδικασία να ξεκινήσουν μπότοξ, για το ότι έφηβα κορίτσια κάνουν αιδοιοπλαστική. Είναι γνωστό εδώ και χρόνια ότι υπάρχουν χώρες για τουρισμό αισθητικών επεμβάσεων.

Όποτε σκεφτόμουν αυτό το θέμα, το σκεφτόμουν κυρίως σε συνάρτηση με τον τρόμο των γυναικών να μεγαλώσουν λόγω της εμμονής της κουλτούρας με τη νεότητα. Σκεφτόμουν αυτόν τον τρόμο σαν ένα γκρι υγρό που στάζει απ’τα μάτια των ενήλικων γυναικών και πέφτει πάνω στις κόρες. Σήμερα το σκέφτομαι διαφορετικά. Αν το κόστος της ασχήμιας είναι τέτοιο που μπορείς να φυλακιστείς παραπάνω χρόνια εξαιτίας της από έναν θεσμό που αυτοαποκαλείται “τυφλός”, αν οι εμφανίσιμες και περιποιημένες γυναίκες βγάζουν περισσότερα χρήματα, αν οι γυναίκες που φορούν μέικ απ θεωρούνται ικανότερες και πιο ανταγωνιστικές, φανταστείτε με πόσους τρόπους θα παίζει ρόλο η εμφάνιση στην καθημερινή μας ζωή χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε.

Ξαφνικά, οι αισθητικές επεμβάσεις μοιάζουν με εργαλείο επιβίωσης.

Δεν ακονίζουμε μαχαίρια για να κυνηγήσουμε ζώα, ακονίζουμε ζυγωματικά για να διεκδικήσουμε θέσεις εργασίας. Για πρώτη φορά, αυτή η ατάκα που έβρισκα κενή περιεχομένου απέκτησε νόημα “δεν το κάνω για τους άλλους, το κάνω για μένα”. Υπό αυτό το πρίσμα το πιάνω εντελώς. Γιατί ναι, το κάνω για μενα σημαίνει “δεν θέλω να κάνω επέμβαση για να με γουστάρει κάποιος. Θέλω να την κάνω γιατί ασυνείδητα, από την κοινωνική μου παρατήρηση, έχω την αίσθηση ότι η ζωή μου θα βελτιωθεί ποικιλοτρόπως ή έστω δεν κινδυνεύω να γίνω δέκτρια της συμπεριφοράς που έχω δει ότι περιμένει την ασχήμια”.

Είναι γνωστό το debate για το αν οι πλαστικές επεμβάσεις (για λόγους αισθητικής και όχι ιατρικής αναγκαιότητας) χωράνε ή όχι στον φεμινισμό. Η μία ηχηρή άποψη είναι πως φυσικά, my body my choice, η άλλη ηχηρή άποψη είναι πως όχι γιατί η αισθητική καθορίζεται από το male gaze και τα πατριαρχικά πρότυπα ομορφιάς οπότε στην ουσία χρησιμοποιούμε φεμινιστικό λόγο για να δικαιολογήσουμε πατριαρχικές νόρμες. Αυτό είναι ένα ψευδοδίλημμα που ξανά, βάζει τις γυναίκες απέναντι αναίτια. Είναι πολύ πιο εύκολο να ψάχνουμε να βρούμε την “σωστή” φεμινιστική άποψη και να βγάζουμε φεμινιστόμετρα από το να αντιληφθούμε, αλλά στ’αλήθεια ν’αντιληφθούμε, βαθιά, προσωπικά κι ολότελα, ότι γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε και αυτή τη στιγμή υπάρχουμε σ’ένα σύστημα που μας ακρωτηριάζει ποικιλοτρόπως. Αντί να εστιάζουμε στο σύστημα, εστιάζουμε στο πώς νιώθουν οι γυναίκες την ανάγκη ν’αντιδράσουν στην αδικία.

Είναι πολύ εύκολο να σκεφτόμαστε τα πράγματα διαζευκτικά. Είναι επίσης ύπουλο. Εύκολη σκέψη δεν σημαίνει εύκολη λύση. Τα πράγματα στην κανονική ζωή δεν είναι ή το ένα ή το άλλο. Συχνά είναι και το ένα και το άλλο και κάποιο τρίτο. Σε σύγχρονους κοινωνικούς προβληματισμούς το να μπορούμε να αντιμετωπίσουμε ζητήματα με σύνθετο τρόπο, λαμβάνοντας υπόψιν δεκάδες παράγοντες είναι απαραίτητο αν θέλουμε, κάποια στιγμή, στο πολύ μακρινό μέλλον, να υπάρχει περίπτωση κάτι που μοιάζει με λύση να βρεθεί. Η λύση μπορεί να είναι κατάλυση. Κατάλυση ενός συστήματος που είναι πράγματι κατασκευασμένο για να χάνουμε σε κάθε στροφή. Και μόνο την ομορφιά να πιάσει κανείς το βλέπει. Καλύτερη εμφάνιση σημαίνει μικρότερη ποινή και μεγαλύτερο μισθό και ταυτόχρονα, σημαίνει μια κουλτούρα που η πονηρή ωραία γυναίκα καταπίνει φταίει για τις πράξεις των ανδρών, είτε αυτή την λένε Ελένη είτε Εσμεράλδα είτε Λότε.

Η αντίφαση στο τι μπορεί να επιφέρει η ομορφιά ως αποτέλεσμα δεν είναι “παράλογη”. Αντίθετα, εξυπηρετεί ένα σκοπό, την διαιώνιση πατριαρχικών τρόπων σκέψης που δεν βασίζονται στη λογική γιατί λογική σημαίνει κανόνες και προβλεψιμότητα. “Αντίφαση” σημαίνει ουσιαστικά “δικό μου το παιχνίδι, δικοί μου οι κανόνες”.

Το ζουμί όλων αυτών και άλλων αντίστοιχων, είναι μάλλον το πού τοποθετείται το βάρος της σκέψης μας. Πού είναι το κέντρο; Ποιος φαίνεται να φέρει την ευθύνη; Συνήθως την ευθύνη την φέρει ο από κάτω. Είτε είναι ο μαύρος, ψηλός, μυώδης άντρας που έφταιγε γιατί κυκλοφορούσε αργά το βράδυ μετά τις 11 με αθλητικά ρούχα, ήταν “απειλητικός” και σκοτώνεται από μερικές σφαίρες, τι θα μπορούσε να κάνει καλύτερα, ας το σκεφτούμε για να προστατεύσουμε τα παιδιά μας απ’τους μπάτσους είτε είναι η γυναίκα που παρτάρει και κάνει πολύ σεξ και βιάζεται, τι θα μπορούσε να κάνει καλύτερα, πώς να ντύνονται τα κορίτσια για να προστατευτούν. Ακόμη κι η σύνταξή μου συμφωνεί ύπουλα μ’αυτό, δεν μου βγήκε να γράψω “την βιάζουν”, ούτε μου βγήκε να γράψω “τον σκοτώνουν”. Έχω μάθει να σκέφτομαι με επίκεντρο αυτούς που παθαίνουν και όχι με αυτούς που κάνουν. Έχω μάθει να βάζω το ποιητικό αίτιο στο τέλος ή να μην το βάζω καν.

Δεν έχω κάποια λύση. Έχω όμως ένα συμπέρασμα. Οι πεποιθήσεις μας έχουν κόστος. Η συνειδητοποίηση αυτού του κόστους είναι απαραίτητη για να μην θεωρήσουμε ότι απογοητευτήκαμε επειδή οι πεποιθήσεις μας ήταν τελικά “λάθος”. Αν τελικά απογοητευτούμε, είναι γιατί πιστεύαμε ότι αντισυστημική σκέψη μπορεί να έχει συστημική αναγνώριση. Αν κάπου η θεωρία μπορεί να είναι χρήσιμη, είναι ακριβώς στο ν’αποτρέψει αυτή την απογοήτευση.

Επιστρέφοντας στην αφορμή μου, το να μην υπακούμε σε πρότυπα ομορφιάς δεν θα βελτιώσει απαραίτητα ούτε τη ζωή μας ούτε τη σχέση μας με τον εαυτό μας ως πράξη. Ίσως βελτιώσει κάτι απ’τα δύο ως αποτέλεσμα. Αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης και σαφούς θεώρησης της ζωής που δεν περιμένει επιβράβευση.

Δεν θα είναι για πάντα έτσι. Θα είναι όμως για όσες ζούμε αυτή τη στιγμή. Πιστεύω ότι το να δούμε τι είναι εφικτό και τι όχι και το να διαπιστώσουμε το μέγεθος των πραγμάτων που είναι εναντίον μας θα μας απελευθερώσει από ένα βάρος: τα φεμινιστικά μας “λάθη” δεν είναι τόσο μεγάλα όσο πιστεύουμε πως είναι.

Και μόνο που πιστεύουμε στην έννοια της ισότητας, και μόνο που μας νοιάζει, και μόνο που τη συζητάμε, κάνουμε κάτι ριζοσπαστικό.

Όταν απαλλαχθούμε από τις τύψεις και τις ενοχές για το πόσο λίγα κάνουμε ή πόσο “ασυνεπείς” είμαστε θα κάνουμε κάτι επαναστατικό. Η ίδια η γυναικότητα ταυτίζεται με την ντροπή.

Να αναλάβει ο Αδάμ τις ευθύνες του.

Αυτό θα είναι το στοίχημα που θα κληθεί ν’αντιμετωπίσει μια εποχή που δεν πιστεύω ότι θα ζήσω.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News