Το ξέρουν οι ογκολογικοί ασθενείς, το ξέρουν και όσες και όσοι αντιμετωπίζουν αυτοάνοσα, σοβαρές παθήσεις του τριχωτού της κεφαλής ή αλωπεκία: η απώλεια των μαλλιών είναι ένας σημαντικός κλονισμός της πίστης στην προσωπικότητα, της αίσθησης του ανήκειν, μια αδυσώπητη “υπογραφή” ότι κάτι δύσκολο και οδυνηρό συμβαίνει εδώ.
Σε όλη τη συζήτηση που προκάλεσε το χαστούκι στα Όσκαρ, σε όλη την αναζήτηση που προκλήθηκε από την “παραφωνία” εκείνης της νύχτας, τις συνέπειές της και το τι θα μπορούσε να σημαίνει όχι μόνο για τους Smiths ή την Ακαδημία, αλλά και για την κωμωδία, την κουλτούρα και το φύλο. σε όλες τις σημαντικές ιατρικές συζητήσεις που ξεσηκώθηκαν για την αλωπεκία, για να μην αναφέρουμε τον περίπλοκο ρόλο που έπαιξαν τα μαλλιά στη μαύρη ιστορία – υπήρχε μια σταθερά πίσω από όλα αυτά: ο ισχυρός συμβολισμός του φαλακρού γυναικείου κεφαλιού.
Όπως όλες οι πολιτικές που στροβιλίζονται γύρω από τα γυναικεία σώματα, το ξυρισμένο κεφάλι είναι μαγνήτης και έναυσμα. Εμπνέει άπειρες συζητήσεις που αφορούν προκαταλήψεις, φόβους, στερεότυπα και ευαισθησίες — οποιοσδήποτε και αν είναι ο λόγος της απουσίας μαλλιών από τα γυναικεία κεφάλια.
Μόλις πριν από τέσσερα χρόνια η X González, που φοιτούσε στο γυμνάσιο Marjory Stoneman Douglas, ξύρισε για τελευταία φορά το κεφάλι της και αυτή η κίνηση αποτέλεσε εθνικό σημείο συζήτησης, ως πρόσωπο του #NeverAgain, του κινήματος εναντίον της οπλοκατοχής. Πόσο μακριά έχουμε φτάσει από τότε; Δυστυχώς, τα μαλλιά, ή η απουσία τους από το γυναικείο κεφάλι αποτελεί ακόμα ένα παράξενο ταμπού και ταυτόχρονα ένα δημόσιο ζήτημα.
Γιατί; Διότι τα μαλλιά αποτελούν την πιο προφανή έκφραση του εαυτού, του φύλου, της ανατροπής. της συμμόρφωσης, της αποπλάνησης, της επιθετικότητας, της εξέγερσης. Βασικό συστατικό της σαγήνης, δηλωτικό της προσωπικότητας, αλλά και κάποιων στοιχείων του χαρακτήρα. Τα βλέπεις αμέσως, είναι ορατά στο εδώ και το τώρα της αυτοπρόσωπης παρουσίας οπουδήποτε.
Από τα παραμύθια -σε δυτικό και ανατολικό κόσμο- μέχρι τη Βίβλο, και από τη μυθολογία μέχρι τις ιστορικές αναφορές τα μαλλιά κάνουν ακριβώς αυτό: αφηγούνται ιστορίες φυλής, πλούτου και τάξης, φύλου, δύναμης ή αδυναμίας
Είναι αδύνατο να τα αγνοήσεις: σκεπάζουν το κεφάλι, καδράρουν το πρόσωπο, είναι μία βασική μεταβλητή στη διαμόρφωση αντίληψης για την εξωτερική μας εμφάνιση, είτε είσαι γυναίκα, είτε άντρας. Η κούραση, η υγεία, η αφροντιστιά ή η φροντίδα έχουν κάτι να δηλώσουν για εμάς.
Εάν, όπως έγραψε ο Malcolm Gladwell στο «Blink», όλοι βγάζουμε άμεσα συμπεράσματα ο ένας για τον άλλον όλη την ώρα, τότε ένα από τα πρώτα στοιχεία που χρησιμοποιούμε είναι τα μαλλιά. Ο Gladwell υποστήριξε ότι το βιβλίο του ήταν στην πραγματικότητα εμπνευσμένο από την απόφασή του να αφήσει τα δικά του μαλλιά να μακρύνουν – και ο τρόπος που αυτή του η απόφαση άλλαξε τις αντιδράσεις των ανθρώπων απέναντί του. (Στην περίπτωσή του, σκέφτηκε, ότι αυτή η απόφαση καθόρισε το φυλετικό του προφίλ).
«Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ένα χαρακτηριστικό της εξωτερικής εμφάνισης όπως τα μαλλιά, γίνεται μέρος της υπογραφής σας», είπε η Tanisha C. Ford, καθηγήτρια ιστορίας στο Graduate Center του City University της Νέας Υόρκης και συγγραφέας του «Η μυστική μας κοινωνία: Μια εξέταση της φυλής, της εξουσίας και του χρήματος. «Οι επιλογές που κάνουμε για το πώς στολίζουμε το σώμα μας γίνονται μέρος αυτού που είμαστε», εξηγεί η ίδια χαρακτηριστικά.
Την ίδια στιγμή, η αμερικανίδα πολιτικός Ayanna Pressley από τη Μασαχουσέτη, μετά το επεισόδιο στα Όσκαρ με “πρωταγωνίστρια” τη Τζέιντα Πίνκετ Σμιθ εξηγούσε στο Twitter ότι, και η ίδια πάσχει από αλωπεκία και είχε αποφασίσει να μην κρύβει το φαλακρό κεφάλι της.
«Οι ανατροπές μου πλέον έχουν γίνει το συνώνυμο μου. Και δεν αφορούν μόνο την προσωπική μου ταυτότητα, αλλά και το πώς εμφανίζομαι στον κόσμο, πώς με κάποιο τρόπο έχουν γίνει το πολιτικό μου αποτύπωμα. Και γι’ αυτό πιστεύω ότι είναι σημαντικό να είμαι απολύτως ειλικρινής σχετικά με αυτό το νέο φυσιολογικό και να ζω με την αλωπεκία», είχε γράψει χαρακτηστικά.
Σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι κάνουν διαρκώς υποθέσεις ο ένας για τον άλλον βασισμένοι εν μέρει -ναι, ναι- στα μαλλιά τους και στο πώς φαίνονται, κάθε χτένισμα γίνεται μια δήλωση του εαυτού μας, που “διαβάζεται” μέσα από το φακό των συσχετισμών, συχνά υποσυνείδητα, απορροφάται με την πάροδο του χρόνου.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Από τα παραμύθια -σε δυτικό και ανατολικό κόσμο- μέχρι τη Βίβλο, και από τη μυθολογία μέχρι τις ιστορικές αναφορές τα μαλλιά κάνουν ακριβώς αυτό: αφηγούνται ιστορίες φυλής, πλούτου και τάξης, φύλου, δύναμης ή αδυναμίας, ενώ όπως αναφέρει ο καθηγητής Ford απηχούν «πατριαρχικές ιδέες ομορφιάς και σεξουαλικότητας που αποδίδονται μέσα από ένα πολύ κανονιστικό πλαίσιο».
Ποιος ξεχνά τη Ραπουνζέλ και το πώς ελευθερώθηκε από τα μαλλιά της; Ή μήπως το πώς η λαίδη Γκοντίβα χρησιμοποίησε τα μαλλιά της για να καλύψει τη γύμνια της; Ή τον Σαμψών και τη θρυλική δύναμη που κρυβόταν στα μακριά μαλλιά του; Πόσες γυναίκες δεν υπέφεραν από αυτές τις προσλήψεις για τα μαλλιά και όταν τα έχασαν έπρεπε να ντραπούν; Να απολογηθούν; Να λυπηθούν; Να κρυφτούν κάτω από περούκες και εξηγήσεις που δεν χρωστούσαν σε κανέναν;
Σκεφτείτε ακόμα – ακόμα τις πανύψηλες περούκες της αυλής του Λουδοβίκου XIV και της Μαρίας Αντουανέτας. Τις πουδραρισμένες περούκες των βρετανών δικαστών; Τα αλλοπρόσαλλα ξανθά μαλλιά του Τζόνσον και τα πολυσυζητημένα μαλλιά του Τραμπ; Τα τηλεοπτικά χτενίσματα των παρουσιαστριών στα κανάλια; Όλο αυτό που ο ανθρωπολόγος Γκραντ ΜακΚράκεν αποκαλεί ως «μαλλιά της ηδονής» στο βιβλίο του «Big Hair».
Πώς σπάει αυτό το στερεότυπο και αυτή η… παράδοση περί των προτύπων ομορφιάς και κανονικότητας αναφορικά με το φύλο;
Το γυμνό γυναικείο κεφάλι, για παράδειγμα, συχνά ερμηνεύεται ως δήλωση «ριζοσπαστικής πολιτικής και παραβίασης των κανόνων φύλου», υποστηρίζει ο καθηγητής Ford ή ακόμα και «μια άρνηση εκ μέρους των μαύρων γυναικών να ενταχθούν στα ευρωπαϊκά ιδανικά ομορφιάς». Πάρτε για παράδειγμα το μοντέλο Pat Evans, που προκάλεσε αίσθηση τη δεκαετία του 1970 ξυρίζοντας το κεφάλι της.
Είναι αυτό μια αμφισβήτηση των παλιών δομών εξουσίας; Ένα αυθάδικο “όχι” στα παλιά πρότυπα ομορφιάς; Είναι μια μορφή δύναμης, όπως περιέγραφε το «Mad Max: Fury Road» μέσα από το ξυρισμένο κεφάλι της Furiosa, που υποδυόταν η Charlize Theron; Μία δήλωση εξουσίας και σθένους, όπως στο «Black Panther» με τα ξυρισμένα κεφάλια της Dora Milaje, του στρατού των πολεμιστριών που προστατεύουν τη Wakanda;
Προφανώς. Απλώς αυτά συμβαίνουν στις ταινίες. Το πρότυπο δεν έχει “κατέβει” στην πραγματική ζωή. Και φυσικά, γι’ αυτό ευθύνεται και το εθιμικό δίκαιο και οι πατριαρχικές αφηγήσεις περί… τιμωρίας των γυναικών που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο έσπασαν κανόνες ή παραβίασαν νομους.
Το ξύρισμα του κεφαλιού μιας γυναίκας σηματοδοτούσε την ατίμωσή της. Την τιμωρία της για μία ανίερη πράξη (π.χ.: κούρευαν με την ψιλή τις γυναίκες που έγιναν ερωμένες των Ναζί ή συνεργάστηκαν μαζί τους, όμως, έκοβαν και τις κοτσίδες των κοριτσιών που πλάγιασαν με κάποιον πριν τον γάμο).
Ενώ η μυθοπλασία αναγνωρίζει το γυμνό γυναικείο κεφάλι και τη δύναμη του, η πραγματική ζωή αντιστέκεται γιατί ακόμα κοντράρεται με τις προκαταλήψεις και ένα αφήγημα που θέλει τη γυναίκα φαλακρή μόνο σε πόνο ή σε αρρώστια και φυσικά ποτέ από επιλογή. Ακόμα και έτσι, ωστόσο, η θέα ενός γυμνού γυναικείου κρανίου -για παράδειγμα, εξαιτίας χημειοθεραπείας- είναι δηλωτική δύναμης. Πρώτα δύναμης προς τα μέσα -για την πάλη με τη νόσο- και μετά δύναμης προς τα έξω. Για την πάλη με τα αδιάκριτα βλέμματα, τις ανεπίτρεπτες υποθέσεις και την πεποίθηση ότι δεν υπάρχει ομορφιά, χωρίς μαλλιά…
Με στοιχεία από τους New York Times
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
