Βιώνουμε λογοτεχνική κρίση, οπότε οι γυναίκες διαβάζουν «romantasy»;

Μήπως οι βιβλιοφάγοι εξαφανίζονται; Αυτή η σκέψη αναφέρθηκε σε ένα άρθρο του People το 2025 που ανέλυε τη μείωση του ποσοστού των ανθρώπων που διαβάζουν για διασκέδαση. Και είναι βάσιμη. Μεγαλώνοντας, ήμουν γνήσια βιβλιοφάγος, εξιστορεί η Jamie Wilson στο Byrdie (και ταυτίζομαι αναφανδόν). Ωστόσο, «σύμφωνα με πρόσφατα στατιστικά στοιχεία, αυτό θα με έθετε στη μειοψηφία».

Προσωπικά μιλώντας στην εφηβεία μου, πολλά χρόνια πριν ομολογουμένως, δεν ήταν και τόσο ιδιαίτερα ασυνήθιστο συνομήλικοι να επιχειρούν να διαβάσουν μεγάλα μυθιστορήματα τύπου Έγκλημα και Τιμωρία ή φιλοσοφικά και πολιτικά δοκίμια όπως του Καμύ, ο οποίος ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής. Αλλά ας μην πάμε μακριά. Ενώ μεγαλώνοντας έβλεπα κι ανθρώπους στα μέσα μαζικής μεταφοράς με κάποιο αναγνωστικό αντικείμενο στο χέρι (έστω την εφημερίδα, έστω αθλητική εφημερίδα), πλέον βλέπεις μόνο ανθρώπους να σκρολάρουν ατέρμονα στα social media στο κινητό τους. Η διάσπαση προσοχής χτυπάει κόκκινο! Σε όλες τις ηλικίες και τα φύλα.

Μια μελέτη του 2025 από το Πανεπιστήμιο της Φλόριντα και το University College London διαπίστωσε ότι, κατά τη διάρκεια των 20 ετών από το 2003 έως το 2023, το διάβασμα για διασκέδαση μειώθηκε κατά 40%. Η προσωπική παρατήρησή μου είναι ότι γνωρίσαμε μια μικρή παρένθεση τα έτη που τα βιβλία με ήρωα τον Harry Potter και τη Συντροφιά του Δαχτυλιδιού έγιναν ταινίες κι επομένως υπερδημοφιλή. Μια πετυχημένη κινηματογραφική μεταφορά έχει το παράπλευρο όφελος να πυροδοτήσει σε κάποιους την επιθυμία να ανακαλύψουν και το (πολύ καλό) βιβλίο πίσω από την ταινία. Mπορώ να αναφέρω την Εξιλέωση, ως τίμιο παράδειγμα.

Ίσως παρόμοιο φαινόμενο να μπορεί να παρατηρηθεί και με την τριλογία του Twilight της Στέφανι Μάγιερς, αν και η σύγκριση λογοτεχνικού βάρους βαίνει υπερβολικά εναντίον της. Ωστόσο μοιάζει να ήταν πρώτη στο βηματισμό της σύντηξης των ειδών του ρομάντζου και της μυθοπλασίας του φαντασιακού: μια νεανική, ερωτική ιστορία μιας καθημερινής κοπέλας, αλλά μαζί με βρυκόλακες και λυκάνθρωπους ως παράλληλους ήρωες.

Ωστόσο, όταν εξετάζουμε τα συνολικά ποσοστά αλφαβητισμού στις ΗΠΑ, όλα αυτά βγάζουν νόημα. Στατιστικά στοιχεία από το Εθνικό Ινστιτούτο Γραμματισμού δείχνουν ότι το 2024, «το 21% των ενηλίκων στις ΗΠΑ είναι αναλφάβητοι» και «το 54% των ενηλίκων έχουν επίπεδο αλφαβητισμού κάτω από το επίπεδο της 6ης τάξης (το 20% είναι κάτω από το επίπεδο της 5ης τάξης).» Φαντάζομαι ότι τα ελληνικά δεδομένα, ενώ δεν αφορούν τον τυπικό αλφαβητισμό, είναι σαν να τον αφορούν, μιας κι η κατανόηση κειμένου είναι στα Τάρταρα για τους εφήβους σύμφωνα με τις εκθέσεις PISA.

Ωστόσο, ενώ η ανάγνωση για διασκέδαση μπορεί να μειώνεται σταθερά, παράλληλα με τα ποσοστά αλφαβητισμού στις ΗΠΑ, φαίνεται να υπάρχει μια εξαίρεση: το ρομαντικό μυθιστόρημα. Ένα νέο στοιχείο ήρθε να αλλάξει τα δεδομένα: το #Booktok, δηλαδή το hashtag για τις βιβλιοφιλικές αναφορές στο TikTok. Σχεδόν οι μισοί αναγνώστες σε αυτό το είδος διαβάζουν ένα βιβλίο την εβδομάδα, σύμφωνα με έρευνα, και το 2025, οι πωλήσεις του ρομαντικού είδους αυξήθηκαν κατά 3,9% σε σχεδόν 44 εκατομμύρια μονάδες.

Ποιος να το περίμενε ότι τα προγράμματα φιλαναγνωσίας έχουν αποτύχει στην πράξη για τους εφήβους και νεαρούς ενήλικες επειδή στοχεύουν στο…λάθος είδος! Tα αστυνομικά μυθιστορήματα είναι η άλλη μεγάλη κατηγορία ανάγνωσης, αλλά επειδή το κοινό εκεί δεν είναι έμφυλα διαχωρισμένο όπως με το smut (ερωτική μυθοπλασία με έντονα σεξουαλικό υπόβαθρο, σαν τις 50 Αποχρώσεις του Γκρι) όπου κυριαρχούν οι γυναίκες, δεν θα ασχοληθούμε επί του παρόντος με αυτά.

Kάθε φορά που αποφασίζεις να ασχοληθείς με ιστορίες που γράφονται κυρίως από γυναίκες, για γυναίκες, αντικρούεις τις προσδοκίες που έχουν οι άνθρωποι για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι γυναίκες.

«Έχουν προκύψει τόσα πολλά καλά από την εισαγωγή αυτών των βιβλίων στο mainstream», λέει η Sarah Lockwood, η οποία έχει 322.000 ακόλουθους στο Instagram και 289.000 στο TikTok της.«Νομίζω ότι βοήθησε πολλούς ανθρώπους να επιστρέψουν στην ανάγνωση ως ενήλικες και επίσης λειτούργησε ως καταλύτης για πολλούς αναγνώστες να αγκαλιάσουν εξειδικευμένα ενδιαφέροντα, να βρουν νέους φίλους και να πιστέψουν ξανά στη μαγεία».

Είναι μαγεία ή είναι…λαγνεία, αναρωτιέται κανείς.

Η Άλεξ Μαρίνο ξεκίνησε ένα podcast πριν από περίπου ένα χρόνο με τίτλο “Saucy Scribes Podcast” (θα το μεταφράζαμε ως το podcast των γαργαλιστικών γραφών) για να προσθέσει τη φωνή της και να δώσει τον τόνο της στις διαδικτυακές συζητήσεις γύρω από το είδος φαντασίας. Όπως και η Λόκγουντ, η Μαρίνο διάβαζε φαντασία μεγαλώνοντας, όπως το Game of Thrones, το Twilight, τα Hunger Games και το Divergent, και επέστρεψε στο διάβασμα αφού ανακάλυψε τη δημοφιλή σειρά A Court of Thorns and Roses (ACOTAR) της Σάρα Τζ. Μάας. Η Μαρίνο εξηγεί ότι αυτό το είδος που γίνεται mainstream αμφισβητεί την ιδέα ότι το ρομάντζο, η φαντασία και ο συνδυασμός τους είναι “ντροπιαστικά” στην ανάγνωση, και μάλιστα αντιπαθεί τον όρο “ρομάντασυ (romantasy)”.

Η μεγάλη κινητήρια δύναμη στον νέο αυτό κύκλο ανάγνωσης ήταν το αγαπημένο «ρομαντικό» ανάγνωσμα Onyx Storm (από την Wing and Claw Collection) της Rebecca Yarros, το οποίο πούλησε σχεδόν 1,7 εκατομμύρια αντίτυπα κατά τη διάρκεια του έτους. Η standard έκδοση του Onyx Storm πούλησε άλλα 573.000 αντίτυπα. Πρόκειται για μια σύμπτυξη των ειδών romance και fantasy, δηλαδή μας πάει πάλι πίσω στο Twilight.

Αν αναλογιστούμε ότι οι 50 Αποχρώσεις του Γκρι δεν ήταν το λογοτεχνικό τέκνο κάποιας συγγραφέα με όνειρο το Νόμπελ ή τις σπουδές δημιουργικής γραφής που ενίοτε βρίσκονται πίσω από ένα καθολικά ευπώλητο, αλλά ξεκίνησαν ως fanfiction ακριβώς του Twilight (δηλαδή ως προσωπικό δημιουργικό οίστρο αποτυπωμένο στο διαδίκτυο πάνω σε ήδη δομημένους χαρακτήρες ενός γνωστού είδους από τους φανς), αυτό εξηγεί πολλά. Κι αν οι 50 Αποχρώσεις ήταν τόσο κακή λογοτεχνία, ίσως να μην έχουμε ξεμπερδέψει ακόμα. Ίσως όμως να μην είναι τόσο απλοϊκό κι ίσως δεν πρέπει να τα σνομπάρουμε έτσι, στο φτερό. Χωρίς τριβή με τη θεματολογία, πασπαλιζόμαστε με τόνους pick me νοοτροπίας, της αναγνώστριας που ποθεί την αντρική αναγνώριση. Οι προσπάθειες αυτές, έργων γραμμένων από γυναίκες προς γυναίκες, βρίσκουν όχι μόνο το κοινό τους, αλλά ένα ομολογουμένως συγκλονιστικά μεγάλο κοινό. Αυτό σημαίνει ότι απαντούν σε κάποια ανάγκη.

Η Yonas εξηγεί πως η εκφορά γνώμης οφείλει να αφουγράζεται το αναγνωστικό κοινό. «Είναι τόσο απλό. Η συμπερίληψη πορνό σε ρομαντικά μυθιστορήματα φαντασίας είναι ένα θέμα που παρεξηγείται σε μεγάλο βαθμό. Νομίζω ότι πιο έμπειροι αναγνώστες που το συζητούν λεπτομερώς στο διαδίκτυο μπορούν να δώσουν στους ανθρώπους μια οπτική γωνία που είναι πιο βασισμένη στην πραγματικότητα, αντί να αφήνουν ανθρώπους που έχουν παρανοήσεις και αρνητικές απόψεις γι’ αυτό να ηγηθούν της συζήτησης.»

Η Λόκγουντ διευθύνει επίσης την εταιρεία Forest & Fawn, η οποία διοργανώνει σεμινάρια ρομαντικής ανάγνωσης για γυναίκες και όντως γυναίκες σε όλες τις ΗΠΑ τα ακολουθούν, εμπνευσμένα από δημοφιλείς σειρές όπως το A Court of Thorns and Roses, το The Empyrean Series της Ρεμπέκα Γιάρος και το Throne of Glass της Σάρα Τζ. Μάας, μεταξύ άλλων. Η δε Μαρίνο έχει συμμετάσχει στο RomantasyCon για δύο συνεχόμενες χρονιές και παρομοιάζει την αίσθηση της κοινότητας με αυτή μιας συναυλίας της Τέιλορ Σουίφτ: με βραχιόλια «φιλίας», συζητήσεις και θεωρίες για τους αγαπημένους τους ήρωες πάνω από ένα ποτό κι άφθονη διασκέδαση. Άλλωστε δεν χρειάζεται μόνο τα ComiCon που κυριαρχούνται από άντρες στο κοινό τους να καταλαμβάνουν την μερίδα του λέοντος σε ανάλογες συναθροίσεις.

Η συζήτηση που υποτιμά κι υποβιβάζει το γυναικείο ενδιαφέρον και τα αποδίδει με τον απαξιωτικό όρο Άρλεκιν έχουν τις ρίζες τους στην πατριαρχία.

Στην ανάλυση του γιατί τόσες γυναίκες όχι μόνο διαβάζουν, αλλά παράγουν λογοτεχνικό έργο, όχι μόνο στο διαδίκτυο αλλά και έντυπα, με πορνό που ανακατεύεται με μυθοπλασία φαντασίας θα μπορούσαμε να πούμε ότι βρίσκουμε την ρίζα της πατριαρχίας. Οι συνδηλώσεις γύρω από το ρομάντζο, τη φαντασία, το πορνό και όλες τις εκδοχές του, η συζήτηση που υποτιμά κι υποβιβάζει το γυναικείο ενδιαφέρον και τα αποδίδει με τον απαξιωτικό όρο Άρλεκιν έχουν τις ρίζες τους στην πατριαρχία. Πιθανολογώ ότι αποτελεί ακόμα μια έκφραση γενικής αποστροφής προς τη σεξουαλική απελευθέρωση, ειδικά για τις γυναίκες. Γιατί κάθε φορά που αποφασίζεις να ασχοληθείς με ιστορίες που γράφονται κυρίως από γυναίκες, για γυναίκες, αντικρούεις τις προσδοκίες που έχουν οι άνθρωποι για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι γυναίκες. Επ’αυτού σημειώνει η Μαρίνο, «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών έχει μια ρομαντική δευτερεύουσα πλοκή, αλλά γράφτηκε από έναν άντρα, επομένως θεωρείται λογοτέχνημα φαντασίας, ενώ το Thrones of Glass έχει επίσης τη ρομαντική πλοκή ως περισσότερο δευτερεύουσα, αλλά θεωρείται «ρομάντζο» και σίγουρα δεν θεωρείται τόσο «σοβαρό»». Ωστόσο ακόμα και ταινίες με απτές φιλοδοξίες στο (μη έμφυλο) box office από γυναίκες σκηνοθέτιδες που έχουν φεμινιστικό προσανατολισμό στο έργο τους, όπως τα πρόσφατα Ανεμοδαρμένα Ύψη της Emerald Fennel δείχνουν να αναγνωρίζουν ότι η ερωτική οπτική των γυναικών διαφέρει κι έχει λόγο να αρθρώνεται με παρρησία στις μέρες μας.

με επιλεγμένα στοιχεία από Byrdie

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News