The Substance: η Demi Moore αντιμέτωπη με την αστυνόμευση σώματος

Έχεις ποτέ φανταστεί μία καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου; Θα είσαι εσύ. Απλώς θα είσαι καλύτερη από κάθε άποψη. Τhe Substance. Μου άλλαξε τη ζωή.

Ταινίες που φαίνεται πως θα συζητηθούν πάντοτε διεγείρουν την περιέργεια, ανεξαρτήτως του τελικού αποτελέσματος. Ο νικητής του φετινού βραβείου σεναρίοου του Φεστιβάλ των Καννών, The Substance, είναι ακριβώς το είδος ταινίας που με όχημα την Demi Moore και το body horror genre, έβαλε πλώρη να μας κάνει να μιλάμε γι’αυτό. Μάλιστα παρουσιάζεται ως η ταινία “που δεν μπορούν οι θεατές να δουν ως το τέλος”. Είχα την τύχη να το παρακολουθήσω χωρίς να έχω από πριν διαβάσει σχετικά, απλώς με την νοητική υποσημείωση ότι είναι ένα ενδιαφέρον θέμα. Κι ενώ το βρήκα άνισο ως σύνολο, ομολογώ πως με άγγιξε το πρίσμα μέσα από το οποίο εξετάζει την αστυνόμευση σώματος, το φόβο των γηρατειών, τον ηλικιακό ρατσισμό, την ματαιοδοξία της εποχής της εικόνας αλλά και το πώς βλέπουμε τις γυναίκες μέσα από το male gaze.

Συνοπτικά, ένα ζήτημα φεμινιστικό!

Αλλά πριν, λίγα λόγια για την υπόθεση.

Μια διασημότητα των media, πρώην οσκαρική ηθοποιός και τηλεοπτική γυμνάστρια, που βλέπει την αντίληψη των μεγαλοπαραγόντων για την εικόνα της να ξεθωριάζει, λαμβάνει ένα φάρμακο της μαύρης αγοράς. Μια ουσία, μια substance του τίτλου δηλαδή, που αναπαράγει τα κύτταρα και δημιουργεί προσωρινά μια νεότερη, καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου. Η Elisabeth εγχέει τον ορό στον εαυτό της και λύνεται σε σπασμούς στο πάτωμα του μπάνιου, καθώς το σώμα της δημιουργεί και μετά “γεννά” από τη σχισμένη πλάτη της τον νεότερο, πιο τέλειο εαυτό της, τον οποίο υποδύεται η Margaret Qualley. Όμως υπάρχει μια προειδοποίηση στις οδηγίες χρήσης: πρέπει να τηρεί αυστηρά την διαδοχή των εαυτών που είναι ουσιαστικά ένα. Μια εβδομάδα η μία, μία εβδομάδα η άλλη. Αλλιώς…

Η έκφραση της Demi Moore είναι η έκφραση όλων μας.

Η σκηνοθέτης και σεναριογράφος Coralie Fargeat εξομολογείται για την έμπνευση της ταινίας. «Λίγο πριν τα 40 μου, άρχισα να νιώθω κατάθλιψη γιατί νόμιζα ότι είχε έρθει το τέλος. Το τέλος της ζωής μου. Δεν μπορούσα να προσφέρω απόλαυση πια, να νιώθω ότι αξίζω, ότι με αγαπούν, ότι με προσέχουν, ότι προσελκύω το ενδιαφέρον… Μόλις στα 40, και πίστευα ότι η ζωή μου είχε τελειώσει… Σπούδασα πολιτικές επιστήμες. Είμαι φεμινίστρια… Κι όμως. Αυτή η μα@@ία είχε βρει τρόπο να εισχωρήσει στο μυαλό μου. Ήμουν απολύτως πεπεισμένη πως, από κάποια ηλικία και μετά, δεν θα άξιζα τίποτα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που, όταν ήμουν νεότερη, ήμουν απολύτως πεπεισμένη ότι αν δεν ήμουν λεπτή και με τέλειο σώμα, δεν άξιζα τίποτα. Παράλογο, σωστά; Οπότε αποφάσισα να γράψω αυτή την ταινία. Για να έρθω αντιμέτωπη με αυτό. Και για να κάνω μία πολιτική δήλωση στον κόσμο: έχει έρθει η ώρα να τελειώνουμε».

Στην κοινωνία μας, όπου μόνο η ηλιακός ρατσισμός δεν λέει να καταπέσει, ενώ έχουμε ευαισθητοποιηθεί για όλα τα υπόλοιπα, η θεματολογία της ταινίας είναι ένα ηχηρό χαστούκι.

Πόσο μακριά θα πήγαινες για να κατακτήσεις το έπαθλο της τέλειας γυναίκας;

Στο ταξίδι αυτό η σεναριογράφος και σκηνοθέτης μας παίρνει σε ένα τρενάκι του τρόμου που έχει απαρχές σε ιδέες που έχει εξερευνήσει ο Edgar Allan Poe με τον William Wilson του (οι δύο αντικρουόμενοι εαυτοί), ο David Cornenberg με τον σωματικό τρόμο του Videodrome και του The Fly (για να μην πω για το αριστουργηματικό Dead Ringers) και τον παράδοξο ερωτισμό της φθοράς του στο Crash. H θεματολογία του τρόμου της διατήρησης της νεότητας, δε, έχει εξερευνηθεί άψογα στη μαύρη κωμωδία Death Becomes Her. H Fargeat δεν είναι Cronenberg, νιώθω ότι της λείπει η εγκεφαλική αφηγηματικότητα της ματιάς του Καναδού σκηνοθέτη, ωστόσο γράφει κάτι που έχει τόση ισχύ που η κομματιαστή, μπιτάτη κοπή των καρέ που έρχονται σαν μαχαιριές δεν το εξοβελίζει στην αδιαφορία. Είναι πειρασμός να πεις ότι η Fargeat κάνει σκηνοθετικές επιλογές για να παράξει κλισέ τρόμο. Τα άσπρα πλακάκια σαν κιουμπρικός λαβύρινθος, το αίμα που τρέχει από οπές και τεμαχισμένη σάρκα που μελανιάζει, το φαγητό σε αποσύνθεση…Η φθορά προκαλεί τρόμο. Τα γηρατειά είναι φθορά. Επομένως… όπερ έδει δείξαι. Το τελευταίο αιματοβαμμένο 40λεπτο, που θα ζήλευε άνετα το λουτρό αίματος της Carrie, πράγματι ξεφεύγει προς την σκηνοθετική υπερβολή και το είδος του splatter/gore που θα σόκαρε περισσότερο ευεπηρέαστους εφήβους παρά ενήλικες που έχουν εντρυφήσει στον κινηματογράφο και συγκρατούν το φαγητό τους στο στομάχι. Υπάρχει όμως ένα μένος, σχεδόν σπλαχνικό, στις σκηνές της γέννας της νέας καλύτερης βερσιόν του εαυτού, στην μονομαχία των δύο εαυτών, στο τέλος της ταινίας και την εξάχνωση της εικόνας στον τελειωτικό βαθμό. To τελευταίο 40λεπτο πράγματι μπορούσε να συντομευτεί, να γίνει πιο κομψο, πιο συνοπτικό, πιο λακωνικό και “εύπεπτο”. Έπρεπε όμως;

Αυτά που συχνά οι γυναίκες λέμε στον εαυτό μας σε στιγμές μεγάλης αγανάκτησης “ως εδώ, να πάνε να @@@@!”.

Αυτά όμως όλα απορρέουν από μια ματιά βιωματική, από μια διάθεση να τελειώνουμε επιτέλους με την καλλιέπεια, τον βαθμό αυτοσυγκράτησης, τον έλεγχο των γυναικείων λειτουργειών, την ευγένεια. Αυτά που συχνά οι γυναίκες λέμε στον εαυτό μας σε στιγμές μεγάλης αγανάκτησης “ως εδώ, να πάνε να @@@@!”. Ένας μαθημένος θεατής είναι ήδη ευαισθητοποιημένος σε αυτά τα θέματα, όμως το μάτι και πάλι  προκαλείται από την απόγνωση στο πρόσωπο της Demi Moore που δίνει μια εξαιρετική κι απαιτητική σωματική ερμηνεία, τόσο εκείνη, όσο κι ο καρικατουρίστικος, ηθελημένα, μεγαλοπαραγωγός της τηλεόρασης που τον υποδύεται ο Dennis Quaid με φοβερό κέφι και ατόφια την φθορά του χρόνου στο όμορφο πρόσωπο για την τέλεια αντίστιξη στην έμφυλη προσέγγιση του σώματος. Το καδράρισμα στο εσωτερικό του στόματος του, ενώ καταβροχθίζει γαρίδες χωρίς καμμία αυτοσυγκράτηση, σε ένα business lunch όπου απολύει ουσιαστικά την Elizabeth από το τηλεοπτικό σόου, ίσως μια αντιπαραβολή με τον γνωστό χαρακτηρισμό για τις γυναίκες (τρως το σώμα, πετάς το κεφάλι) είναι πολύ έξυπνο και πετυχημένο. Όλες ξέρουμε κάποιον τέτοιο τύπο, σωστά; Όλες νιώσαμε αηδία για τον τρόπο του κάποτε, σωστά; Η έκφραση της Demi Moore είναι η έκφραση όλων μας.

Με εντυπωσίασε η ίδια η οπτική της Fargeat πάνω στα δύο γυναικεία σώματα. Υπάρχει μια έντονη αντίθεση που αντανακλά ακριβώς την διττή οπτική του male gaze. Το νεαρό σώμα της Margaret Qualley καδράρεται σε κάθε λεπτομέρεια του aerobic της στο στούντιο αλλά και στις γυμνές σκηνές στο μπάνιο με τρόπο σχεδόν πορνογραφικό, αποδεικνύοντας ότι δεν λείπει στις γυναίκες σκηνοθέτιδες η ικανότητα να δουν με αντρικά μάτια, είναι απλώς ότι απορρίπτουν το male gaze. Την ματιά εκείνη που βλέπει το σώμα ως αντικείμενο, ως σκεύος, ως αποδέκτη της ματιάς που σαν να γεμίζει ψυχαναλυτικά για να αντανακλάσει την επιθυμία του ιδώντα παρά την επιθυμία της ιδωμένης. Το καδράρισμα στους τέλειους μαστούς, στους τορνευτούς γλουτούς, στην λεία επιδερμίδα λειτουργεί ηδονοβλεπτικά, καθιστώντας μας συνένοχους στην εκμετάλλευση των νειάτων, της (εδώ υποτιθέμενης) αθωότητας, της απειρίας… Σε πλήρη αντίθεση η σκηνοθετική ματιά της Fargeat απλώνεται με άπειρη καλοσύνη πάνω στο καλοσχηματισμένο κορμί, πλέον 60χρονο, της Demi Moore, αποδίδοντας ποιότητες φυσικότητας, απλής ύπαρξης χωρίς σεξουαλικά σημαινόμενα, χωρίς κριτική. Η ηθοποιός αναλαμβάνει με γενναιότητα και αυτοκριτική, μιας και έχει συζητηθεί πολύ για τυχόν πλαστικές επεμβάσεις, το θέμα της ταινίας που παίζει με τις αγωνίες των γυναικών. Κι όμως βλέπουμε με πλήρη αποδοχή μια γυναίκα που κοιτιέται στον καθρέφτη κριτικά μεν, επειδή αυτό της υπαγορεύει το περιβάλλον της και το πορτρέτο της που χαμογελά σαν αυτό του Dorian Gray στον τοίχο, που όμως εμείς ως θεατές βλέπουμε ως κάτι αξιοθαύμαστο από μόνο του, ως αυθύπαρκτο. Φυσικά καθώς η ταινία προχωράει ο τρόμος μεγαλώνει για τις σωματικές αποχρώσεις που αλλοιώνονται προοδευτικά, ωστόσο το νόημα παραμένει. Πόσο αποδεχόμαστε το ίδιο μας το σώμα και την φυσική του πορεία στο χρόνο, ακόμα κι όταν αυτό είναι πάρα πολύ καλοδιατηρημένο; Πώς θα αποβάλλουμε την τάση να θέλουμε να του βρούμε ψεγάδια με το στανιό;

Σε μια καθοριστική στιγμή η Elizabeth απηυδισμένη με τις αυθαιρεσίες στην συμφωνία στις οποίες προβαίνει ο άλλος της εαυτός καλεί τον προμηθευτή για να παραπονεθεί για όσα συμβαίνουν για να της θέσει η φωνή στον τηλέφωνο το ύστατο δίλημμα: θες να σταματήσεις την διαδικασία και να μείνεις όπως είσαι τώρα; Η απάντηση, γνώριμη σε όσες έχουν μπει στον πειρασμό της οποιασδήποτε παρέμβασης στο σώμα, είναι όχι. Κι αυτό τα λέει όλα.

The Substance. Στις οθόνες από τις 31 Οκτωβρίου από την Feelgood

Σενάριο/Σκηνοθεσία: Coralie Fargeat
Πρωταγωνιστούν: Demi Moore, Margaret Qualley, Dennis Quaid
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Benjamin Kračun

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News