Είναι η «Οδύσσεια» του Νόλαν φεμινιστική;

Με την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν να είναι το blockbuster της σεζόν, και ταυτόχρονα το πεδίο συζήτησης για την λεγόμενη woke agenda, εδώ και μήνες πριν την επίσημη πρεμιέρα της, είναι εύλογο να αναρωτηθούμε: είναι η Οδύσσεια του Νόλαν φεμινιστική; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ξεκομμένη από τη στόχευση, το σύγχρονο πολιτιστικό συγκείμενο της ταινίας, την συσχέτιση με το λογοτεχνικό πρωτότυπο αλλά κυρίως από την σημασία που αποδίδουν (και θα αποδίδουν) τα νεανικά κοινά του τώρα και του κοντινού μέλλοντος στην ερμηνεία των βασικών θεμάτων της. Κοινώς, το πώς εικονίζονται οι γυναίκες στο Νόλαν θα αποτελέσουν το πώς θα θεωρήσουν γενιές μη κλασσικιστών το πώς απεικονίζονται οι γυναίκες στον Όμηρο. Ας μη ξεχνάμε ότι το κινηματογραφικό γίγνεσθαι διαμορφώνει συνειδήσεις σε πολύ μαζικότερο βαθμό απ’ότι η ακαδημαϊκή εκδοτική παραγωγή ή οι συζητήσεις μεταξύ πανεπιστημιακών. Και δη των ανθρωπιστικών σπουδών, κι ακόμη περισσότερο των Kλασσικών, που φθίνουν δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Στο πλαίσιο αυτό μάλιστα η Οδύσσεια του Νόλαν, με όποια τυχόν μειονεκτήματα, αποτελεί μια αισιόδοξη συμβολή. Ήδη σημειώνεται μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη μελέτη των κλασσικών κειμένων και για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας. Δεν χαιρετίζω αυτό το τελευταίο από εθνικιστικό κίνητρο, αλλά από την οπτική του ότι πράγματι στην ελληνική έχουν γραφεί σημαντικότατα κείμενα του παγκόσμιου πολιτισμού. Μιλάμε επομένως για αύξηση του «πλούτου» της ανθρωπότητας, ειδικά σε μια εποχή όταν η τεχνητή νοημοσύνη αναπαράγει και αναφέρεται στο αριθμητικά πολυπληθέστερο.

Για να το βγάλω από τη μέση, πρώτο πρώτο. Η ταινία του Νόλαν έχει περισσότερα πλεονεκτήματα, παρά μειονεκτήματα. Την παρακολούθησα πληρώνοντας το εισιτήριο μου σε μια ελληνική μισογεμάτη αίθουσα προβολής. Η εθνική μας τάση να πορωνόμαστε και να διχαζόμαστε σε κάθε απόπειρα απεικόνισης του πολιτισμού και της ταυτότητάς μας είναι παροιμοιώδης και δεν αποτελεί έκπληξη, περισσότερες όμως αντιδράσεις παρατήρησα σε όσους δεν έχουν δει την ταινία και βασίζονταν σε τρέιλερ και διαρροές, παρά στον κόσμο που όντως την είδε. Εκεί που σκάλωσα κάπως είναι στο σενάριο, στα λόγια. Γραμμένα από τον Νόλαν και την ομάδα του, ως μορφή, ως κείμενο, μοιάζουν κάπως…δυσκοίλια. Οπωσδήποτε δεν μιλάει ένας χαρακτήρας του 12ου αιώνα πΧ. όμοια με έναν νέο στο Μπρονξ σήμερα. Ούτε όμως κι αυτό το «όπως υπαγορεύει ο νόμος του Δία», που λένε οι ήρωες όπου σταθούν κι όπου βρεθούν, ρέει φυσιολογικά, ανάμεσα στα υπόλοιπα. Επειδή ακριβώς ο νόμος του Δία, η ξενία, ο νόμος της φιλοξενίας, είναι κάτι τόσο δεδομένο στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, δεν χρειάζεται η ατέρμονη επανάληψη με περισπούδαστο ύφος σαν να ανακοινώνουν κάτι πρωτόγνωρο. Κι όποιος έχει οποιαδήποτε, έστω μικρή, σχέση με την κλασσική αρχαιότητα γνωρίζει ότι ο σεβασμός στον νεκρό, στον ξένο και τον ικέτη είναι το θεμέλιο του πολιτισμού αυτού. Πιθανότατα ο Νόλαν το επαναλαμβάνει ώστε να περάσει το μήνυμά του στο σήμερα, στο κοινό του τώρα, εντυπώνοντας ότι παραβήκαμε τους προαιώνιους νόμους της ηθικής τάξης -ότι υπάρχει μια εμπιστοσύνη στους κανόνες συμπλοκής, ένα ηθικό χρέος να πολεμάει κανείς τίμια και να ζει με ελεημοσύνη και σεβασμό. Κι ως τέτοιος σκοπός είναι κατανοητό. Για τις αρχαιολογικές ανακρίβειες με τα κουστούμια, ή τα πλοία, δεν θα κουράσω, καθώς η τυπολατρεία δεν υπηρετεί μια σινε-κριτική για το κοινό, αφορά περισσότερο μια συζήτηση μεταξύ εξειδικευμένων φιλολόγων κι αρχαιολόγων.

Είναι γεγονός ότι το σχεδόν τρίωρο της ταινίας πέρασε «νερό», που λένε, συνθήκη που με μια πρώτη θέαση οπωσδήποτε δημιουργεί μια πιο ενθουσιώδη, ίσως πιο βιαστική σαν να σε παρασύρει ο βομβαρδιστικός ρυθμός της εικόνας και του ήχου, αίσθηση. Ωστόσο όταν σκεφτείς πιο βαθιά αυτά που είδες, πάλι αφήνει την επίγευση μιας τίμιας αντιμετώπισης. Κατά τη γνώμη μου, ακόμη κι αν ισχύει η κατηγορία που εκτοξεύθηκε ότι συμπεριέλαβε περισσότερους αντιπροσώπους από άλλες φυλές πλην της λευκής, καθώς και της LGBTQ+ κοινότητας ως υπαγωγή στο δόγμα DEI στα κινηματογραφικά βραβεία, το τελικό διακύβευμα δεν ήταν κάποια agenda που επιθυμούσε «το Χόλυγουντ να μας ταΐσει», όσο να αναδείξει την πολυπλοκότητα του κόσμου και την κοινή ανθρώπινη μοίρα. Ότι όλοι, όποιοι κι αν είμαστε, είμαστε άνθρωποι που υποφέρουμε το ίδιο. Η μαύρη Ελένη, η μαύρη Κλυταιμνήστρα, ο ράππερ αφηγητής-αοιδός-Όμηρος (μια έξυπνη απόπειρα να συνομιλήσει με την genZ και τις αναφορές της), ο Elliot Page ως ο πολεμιστής Σίνων που αναφέρεται στην Αινειάδα, αλλά που φέρει μέσα του την τραγικότητα του τεχνάσματος του Δούρειου Ίππου, οι νεκροί της Νέκυιας κι οι διάφοροι παραμυθικοί χαρακτήρες-παγίδες στο ταξίδι του νόστου, της επιστροφής, ενώ διασχίζουν «τον οίνωπα πόντον» της Μεσογείου, αποδίδουν την διαχρονική ανθρώπινη επιθυμία για ασφάλεια, ειρήνη, ανακούφιση.

Κι οι γυναικείοι χαρακτήρες;

Ας ξεκινήσουμε με το ότι στην ομηρική Οδύσσεια, το παραμύθι των παραμυθιών, έχουμε γυναικείους χαρακτήρες που ως ένα σημείο ξεφεύγουν από την Μυκηναϊκή κοινωνία, αυτή που θα καταπέσει με την έλευση των Λαών της Θάλασσας (των Ιξώς), όταν κατόπιν οι Έλληνες θα «ξεχάσουν» να γράφουν για λίγους αιώνες. Κι ότι η εφαρμογή μετανεωτερικών όρων και εννοιών, όπως ο φεμινισμός, δεν μπορεί να τελεσθεί σε έργα που έχουν συλληφθεί σε ένα παντελώς διαφορετικό χρονοσυνεχές.

Μπορεί η Οδύσσεια του Νόλαν να είναι μάλλον φεμινιστική, χωρίς να είναι με την ξεχειλωμένη έννοια woke, και ταυτόχρονα να μας διδάσκει κάτι που φαίνεται να έχουμε ξεχάσει.

Η Καλυψώ, η Κίρκη, η Αθηνά δεν είναι οι στερεοτυπικές γυναίκες της εποχής τους. Είναι άχρονες νύμφες, μάγισσες ή θεές και γι’αυτό ακριβώς ασκούν τέτοια τεράστια γοητεία ανά τους αιώνες. Όμως ούτε η Ελένη είναι μια απλή γυναίκα, καθώς είναι κόρη του Δία και της Λήδας που γεννήθηκε μέσα από ένα αυγό! (Ο πατέρας της μεταμορφώθηκε σε κύκνο για να προσεγγίσει την Λήδα). Η Κλυταιμνήστρα, αδερφή της Ελένης που θα πάρει εκδίκηση ως γυναίκα προς τον νταή άντρα που σκότωσε την κόρη τους Ιφιγένεια, τον βασιλιά Αγαμέμνονα, στις τραγωδίες της αρχαίας γραμματείας, ενώ ανήκει στις περιπτώσεις γυναικών που ανατρέπουν την έμφυλη ανισοκατανομή της πατριαρχίας, τελικά θα υποκύψει κι εκείνη στην μητροκτονία από τον γιο της Ορέστη. Επιπρόσθετα είναι κι η ίδια βασίλισσα με επιρροή, όχι κάποια ανώνυμη αγρότισσα, ενώ η δεύτερη κόρη της η Ηλέκτρα η ίδια αποτελεί θεματοφύλακα της πατριαρχίας ωθώντας τον αρχικά απρόθυμο Ορέστη στην μητροκτονία, για την οποία θα καταδιωχθεί από τις Ερινύες, θεότητες των τύψεων και της θείας δικαιοσύνης. Συμπληρώνουμε με τις πληροφορίες των τραγωδιών και των άλλων επών, ώστε να κατανοήσουμε με ποιό υπόβαθρο ήδη γνωστών μύθων λειτουργούσε η ομηρική ποίηση. Τα ομηρικά έπη αποτελούν την διαμορφωμένη σε ποίηση μορφή μύθων που είχαν προφορική διάδοση χρόνια και χρόνια πριν από την συμπίλησή τους σε ενιαίο έργο.

Ούτως ή άλλως οποιοδήποτε έργο τέχνης δεν αποτελεί επακριβή καθρέφτη ή φωτογραφία της στιγμής. Ούτε ηθική πυξίδα απαραιτήτως. Αποτελούν εκφάνσεις των πτυχών της Ανθρώπινης Κατάστασης. Αλλιώς αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας δεν θα είχαν θέση, μόνο και μόνο λόγω των αντιπαθητικών τους (αντι)ηρώων ή των αμφισβητήσιμων πρακτικών που τυχόν περιγράφονται. Όμως πού στέκεται ο Νόλαν συγκεκριμένα;

Στην Οδύσσεια του Νόλαν, οι γυναικείοι χαρακτήρες οπωσδήποτε αναδεικνύονται. Όμως ίσως -παραδόξως- λιγότερο τελικώς από το αρχαίο πρωτότυπο. Μπορεί, όταν ρωτήθηκε η Λουπίτα Νυ’όγκο που ενσαρκώνει (εξαιρετικά) το διπλό ρόλο Ελένης-Κλυταιμνήστρας, τι θα ρωτούσε τον Όμηρο αν μπορούσε, εκείνη να απάντησε «γιατί Όμηρε δεν έδωσες μεγαλύτερο ρόλο στις γυναίκες;». Όμως όσο να πεις η Οδύσσεια ειδικά είναι ένα έπος με αρκετά μεγάλη κατανομή σε γυναίκες κι η οπτική της καλής ηθοποιού ενδεχομένως χρωματίζεται από το φεμινιστικό της εξωκινηματογραφικό ακτιβισμό. Οι γυναίκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην πορεία ενός άντρα. Στην ταινία του Νόλαν δεν ακολουθούν επακριβώς το έπος.

Η Αθηνά, για την οποία το τέλος της ταινίας φανερώνει ένα καθοριστικό plot twist που αποκαλύπτει επακριβώς τον πυρήνα της πλοκής (ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες οι οποίες δεν μπορούν να αναιρεθούν) είναι ο οδηγός του πρωταγωνιστή στην περίπλοκη πορεία του στο έπος. Δεν τίθεται αμφισβήτιση στην καθοδήγησή της. Στην ταινία ωστόσο η συγκαταβατική αντιμετώπιση προς τον Οδυσσέα κι η κάπως σιωπηλή συμπόρευση σαν ένα φάντασμα, είναι ίσως δηλωτική περισσότερο της συνείδησης του ήρωα, παρά της θεϊκής της ιδιότητας κι οδηγίας.

Η Πηνελόπη ωστόσο, η οποία δεν είναι κάποια άβουλη, αλλά μια πανέξυπνη γυναίκα ήδη στο ομηρικό έπος, σε μια αξιοπρόσεκτη έκρηξη στο γιο της, τον Τηλέμαχο, ξεσπάει για την θεσμική απαξίωση του φύλου της. Ενώ τίθεται θέμα ποιος θα διαδεχθεί τον απόντα βασιλιά της Ιθάκης υπερτονίζει το ότι η δική της εμπειρία, η δική της γνώση, τόσα χρόνια ως φύλακας του θρόνου, παραγνωρίζονται εις όφελος «των τριχών στο πηγούνι» του γιου της! Το φεμινιστικό αυτό αιτούμενο δεν είναι εκτός τόπου και χρόνου. Σε εποχές κρίσεων η χρήση των γυναικών σε καίριες θέσεις δεν είναι πρωτόγνωρη. Ας θυμηθούμε τις βασίλισσες Ελισάβετ Α’ και Βικτώρια, τις γυναίκες που δούλεψαν στα εργοστάσια στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την επιστημόνισσα Υπατία (με το τραγικό τέλος), την Κλάρα Σούμαν και τόσες άλλες. Απ’αυτή την άποψη ο Νόλαν, παραδόξως για το παλμαρέ των δημιουργιών του, προωθεί τον γυναικείο ρόλο κι αναδεικνύει τα συστημικά εμπόδια προς την πραγμάτωσή του ως ισάξιο του αντρικού.

Η Καλυψώ εμφανίζεται λιγότερο συνολικά, με αξιοσημείωτη διαφοροποίηση του σεναρίου όμως να είναι ότι κόπηκε ο διάλογος μεταξύ Καλυψούς κι Οδυσσέα για την σύγκριση της νύμφης με την θνητή Πηνελόπη. Η δεύτερη αναγκαστικά γηράσκει και θα πεθάνει λόγω της ίδιας της της φύσης. Πιθανολογώ ότι ο Νόλαν αφαίρεσε το επίμαχο κομμάτι ακριβώς λόγω φεμινιστικού προσανατολισμού, ώστε να μην επικυρώσει τον ανταγωνισμό των γυναικών για την ανδρική προσοχή και προτίμηση. Γιατί για σκεφτείτε το λίγο. Η Πηνελόπη από την μία να διεκδικεί την ηγεσία της Ιθάκης επί των μνηστήρων αφ’εαυτής της κι από την άλλη να μαλλιοτραβιέται συμβολικά για το κορμί του Οδυσσέα… Ταυτόχρονα ενώ η ομηρική Καλυψώ είναι πανίσχυρη, κρατώντας τον Οδυσσέα κοντά οκτώ χρόνια ως σεξουαλικό σκλάβο, στην ταινία μοιάζει υποτονική.

Κατά πόσον μια γυναίκα, σε ανθρώπινο επίπεδο, μπορεί να υπερκεράσει την αντρική πυγμή;

Πράγμα που με φέρνει αναγκαστικά στην Κίρκη. Οι σκηνές με την Κίρκη της ταινίας, με μια καταπληκτική κι αξιομνημόνευτη Σαμάνθα Μόρτον στο ρόλο της, ίσως απεικονίζουν καλύτερα από κάθε τι άλλο την γυναικεία μοίρα που επιφυλάσσεται σε καιρό πολέμου. Τότε που τελούνται τα «κατορθώματα ανδρών» όπως είναι η μετάφραση του κλέους των ομηρικών επών, δηλαδή πολεμικά άθλα όπου το γέρας, το πολεμικό λάφυρο συχνά είναι αιχμάλωτες γυναίκες όπως βλέπουμε στην Ιλιάδα. Από διάφορες αναφορές του σεναρίου του Νόλαν γίνεται φανερό ότι η Κίρκη είναι μια γυναίκα με τραύμα κακοποίησης και βιασμών, μια μάγισσα που χρησιμοποιεί την τέχνη της για να αμυνθεί απέναντι σε ένα αρσενικό σμήνος αρπακτικών που έρχονται στο νησί της ως κουρσευτές των υπαρχόντων της και της υπόστασής της. Η διαμόρφωση αυτή της Κίρκης από τον Νόλαν, που είναι κι ο σεναριογράφος ταυτόχρονα με τον σκηνοθέτη, αποτελεί έναν χαρακτήρα που αναδύεται ως εκπρόσωπος του γυναικείου τραύματος. Και φαίνεται να έχει επηρεαστεί από το ευπώλητο φεμινιστικό μυθιστόρημα της Catherine Miller υπό το όνομα της ηρωΐδας. Βέβαια η υπόσταση της Κίρκης στο έπος είναι αρκετά πιο δυναμική, πολύ πιο ισχυρή. Ο υποβιβασμός της σε απλή μάγισσα, από νύμφη με ιδιότητες υπεράνθρωπες, δημιουργεί ένα διττό πρόβλημα. Κατά πόσον μια γυναίκα, σε ανθρώπινο επίπεδο, μπορεί να υπερκεράσει την αντρική πυγμή; Στο πρωτότυπο έπος η Κίρκη κρατά τον Οδυσσέα κοντά της έναν χρόνο με τους συντρόφους μεταμορφωμένους σε γουρούνια κι είναι μόνο μέσω των σεξουαλικών υπηρεσιών που εκείνος της προσφέρει και της πειθούς του που τελικά συναινεί να τους επαναφέρει και να τον καθοδηγήσει για την πορεία του στη θάλασσα. Στην ταινία ο Οδυσσέας κατορθώνει να την κάμψει μέσα σε μια μέρα. Φυσικά η μεταστροφή αυτή της Κίρκης ωφελεί την δόμηση στον χαρακτήρα του Οδυσσέα, να νιώσουμε την επινοητικότητά του, την πειθώ του, ίσως την (εγγενή;) καλοσύνη του.

Και επιπλέον πώς η χρήση της μαγείας, ως τέχνασμα, δεν αποτελεί μια αντανάκλαση του αντρικού τεχνάσματος του Δούρειου Ίππου; Για να επιστρέψω στην αρχή, μπορεί η Οδύσσεια του Νόλαν να είναι μάλλον φεμινιστική, χωρίς να είναι με την ξεχειλωμένη έννοια woke, και ταυτόχρονα να μας διδάσκει κάτι που φαίνεται να έχουμε ξεχάσει. Οι πράξεις έχουν συνέπειες και το ύφασμα του χρόνου, σαν ύφασμα που υφαίνεται στον αργαλειό της Πηνελόπης, άπαξ και σχισθεί δεν μπορεί να γίνει ακριβώς όπως προηγουμένως -τα ξέφτια της ηθικής μας χάσκουν.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News