Ampa Book Club: H Αφύπνιση (Κέιτ Σοπέν)

Στη λέσχη ανάγνωσης του Ampa Book Club διαβάζουμε βιβλία γυναικών συγγραφέων ή/και βιβλία που αφορούν γυναίκες. Προηγουμένως διαβάσαμε ένα σύγχρονο έργο της Κατερίνας Παπαντωνίου, από τις εκδόσεις Καστανιώτη, την Συνθετική Ορμόνη. Τον Οκτώβρη διαβάσαμε ένα πιο κλασικό έργο, την Αφύπνιση της Κέιτ Σοπέν.

«Όταν το μυθιστόρημα της Κέιτ Σοπέν δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά, οι κριτικοί της εποχής το επαίνεσαν για την άψογη τεχνική του, αλλά κυρίως το αποδοκίμασαν για τη σεξουαλική του ειλικρίνεια. Χαρακτηρίστηκε `αισθησιακό`, `πολύ δυνατό ποτό για την ηθική νηπίων`, `δηλητήριο`. Αυτό που έβλεπαν στο κείμενο ήταν `η ιστορία μιας κυρίας του Νότου που ήθελε να κάνει το δικό της… με καταστροφικές συνέπειες`. Τυφλωμένοι από τη βικτοριανή ηθική τους, οι κριτικοί της εποχής δεν έβλεπαν παρά μόνο τη μοιχεία της Έντνας και αγνοούσαν τις άλλες διαστάσεις του μυθιστορήματος. Οι εκδότες έπαψαν να δημοσιεύουν έργα της Σοπέν και `Η Αφύπνιση` εξοστρακίστηκε από τη βιβλιοθήκη της γενέτειράς της. Η ίδια, απογοητευμένη, πέθανε από εγκεφαλικό πέντε χρόνια αργότερα. Όπως ήταν φυσικό, το βιβλίο ξεχάστηκε στα χρόνια που ακολούθησαν. Το 1953 η σύγχρονη κριτική το ανέσυρε πάλι από την αφάνεια.» (από το οπισθόφυλλο)

Η σύγκριση της Έντνας με την Φαίδρα του ελληνικού μύθου ή την Μαντάμ Μποβαρύ δεν βοήθησε το μυθιστόρημα της Σοπέν να αρθρώσει τον λόγο του ως φεμινιστική ανάδυση της γυναικείας ταυτότητας πέρα από την δυναμική του γάμου και της σεξουαλικής ηθικής. Παρόλο που σήμερα διδάσκεται στα Πανεπιστήμια, όπως παρατηρεί η Πρισίλα Άλεν, ακόμη και σύγχρονοι κριτικοί έχουν αρθρώσει λόγο που το περιορίζει σε μια συζήτηση «απλά κι ειλικρινά γύρω από το σεξ» ή «τα πειράματα στη μοιχεία μιας παντρεμένης γυναίκας».

Ωστόσο η ιστορία μιας γυναίκας που μετά από 6 χρόνια γάμου και 2 παιδιά συνειδητοποιεί σιγά σιγά ότι η σχέση της με το σύζυγό της δεν την ικανοποιεί ως γυναίκα δεν είναι ένα θέμα του 19ου αιώνα. Είναι ένα θέμα του 21ου. Κι απασχολεί πέραν από το ennui της μεγαλοαστικής και μεσοαστικής τάξης, κάθετα κι οριζόντια όλες τις γυναίκες. Γιατί αν υποθέσουμε ότι βρίσκεις τον σωστό σύντροφο, πόσο σίγουρο είναι ότι η συνθήκη του γάμου δεν στραγγαλίζει τις ποιότητες που σας ένωσαν; Κι ας αφιερώνεται ένα εκτενές εδάφιο στα πρώτα κεφάλαια για να μας δείξει την φροντιστικότητα να στέλνει γλυκά και λουλούδια ο σύζυγός της από τα ταξίδια της. Τι αξία όμως έχουν τα κλισέ λουλούδια στου Αγίου Βαλεντίνου όταν η καρδιά σου είναι μαύρη τον υπόλοιπο χρόνο, όπως γνωρίζουμε από την σύγχρονη πραγματικότητα;

Η γυναικεία αφύπνιση λοιπόν είναι αυτή που προηγείται της ερωτικής της Έντνας, της κεντρικής ηρωΐδας, καθώς «είχε αρχίσει να αντιλαμβάνεται την θέση της στον κόσμο ως ανθρώπινο ον και να αναγνωρίζει τις σχέσεις της ως άτομο με τον κόσμο μέσα και γύρω της». (Κεφ.6)

Eίναι πιο χαρακτηριστικό της συνθετικής τέχνης της Σοπέν ότι η υπαρξιακή αφύπνιση έρχεται με τον συγχρωτισμό και τη συζήτηση με γυναίκες, κι όχι με τους άντρες εραστές της.

Αρχικά με την Μαντάμ Ρατινιόλ, η οποία λειτουργεί «μαιευτικά» προς την Έντνα, απαντώντας για τις σκέψεις της, τον εσωτερικό της μονόλογο, τις αντιλήψεις της. Δίπλα σε μια μητρική φιγούρα που ξεκλειδώνει την τρυφερότητα και την επαφή χωρίς σεξουαλικούς υπαινιγμούς η Έντνα θα συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι ευτυχισμένη, παρόλο που θεωρητικά δεν της λείπει τίποτα. Κατόπιν άλλη μια γυναίκα, η μανταμαζέλ Ράιζ, η καλλιτέχνις της μουσικής, αναδύεται ως ο δεύτερος αφυπνιστικός πόλος και μας θυμίζει το δίδαγμα της Βιρτζίνια Γουλφ για το «ένα δικό σου δωμάτιο». Η τέχνη της δείχνει την εσωτερική φλόγα που στην περίπτωση της Έντνας παίρνει την μορφή έκρηξης συνειδητοποίησης για την ζωή της και την όποια ανεξαρτησία της. Αποφασίζει να «μην ανήκει σε κανέναν, παρά μόνον στον εαυτό της.» (Κεφ.26) Μάλιστα η αποφασιστική καμπή, κι αυτό που κατά τη γνώμη μου αποτέλεσε την πέτρα του σκανδάλου για το μυθιστόρημα στην εποχή του, δεν είναι η μοιχεία καθεαυτή, όσο ότι η ηρωΐδα τολμά να αρθρώσει ότι «θα μπορούσε να δώσει τη ζωή της για τα παιδιά της, αλλά δεν θα θυσίαζε ποτέ τον εαυτό της» (Κεφ.16) Είναι το δίλημμα της Καρένινα, πώς να ισορροπήσεις αυτά που η ψυχή αποζητά με την πραγματικότητα υπαρκτών ανθρώπων που εξαρτώνται πάνω σου σώματι και πνεύματι όπως τα μικρά παιδιά σου; Δεν είναι ένα δίλημμα βικτωριανό ή ηθικολογικό, ούτε πεπαλαιωμένο, είναι η ουσιαστική αλήθεια της υπέρβασης εαυτού που δημιουργεί η γονεικότητα, ή μάλλον εκθετικά περισσότερο η μητρότητα που πίπτει βαρύ καθήκον στους ώμους της γυναίκας, που αποσυνδέεται από τον εαυτό της στην καθημερινότητα.

Αυτό που θα συμβεί θα έρθει ως επιστέγασμα αυτής της εσωτερικής ανασκόπησης της Έντνας. Η ηρωΐδα θα μάθει να κολυμπάει: το νερό σύμβολο του εσωτερικού καθαρμού για την συγγραφέα, ως προαιώνιος δείκτης αναγέννησης, κι η απεραντοσύνη της θάλασσας μια πρόγευση του ερωτικού της τοπίου, όσο κι προοικονομία του τέλους του μυθιστορήματος.

Το ότι η Έντνα ερωτεύεται τον Ρόμπερτ με μια σαρκική αγάπη που ξυπνά τον παφλασμό της σεξουαλικότητάς της που κοιμώνταν τα προηγούμενα καλοκαίρια, νανουρισμένος στο friendzone της εποχής, είναι ένδειξη της νέας της ταυτότητας. Η πρόταση του Ρόμπερτ να την παντρευτεί είναι άλλη μια έκφανση της βικτωριανής ηθικής πάνω στην σαρκική επαφή: καθαγιάζεται μόνο μέσω του γάμου. Η φυσική της έλξη προς τον άλλο εραστή της, τον Αρομπέν, είναι η ενσάρκωση της σαρκικής της ελευθερίας. Αυτής που αναγνωρίζει πλέον ως τέτοια. Ο χρονισμός θα αποφανθεί για την μοίρα της.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News