“Ελοΐζα κι Αβελάρδος, 4 γράμματα έρωτα, ματαίωσης και λύτρωσης”, το νέο (και ταυτόχρονα πολύ παλιό) βιβλίο που συζητάμε στο Ampa Book Club. Νομίζουμε ότι “ο ρομαντικός έρωτας” αποτελεί μια σύγχρονη μυθοπλασία που καθιερώθηκε με τη λογοτεχνία του 19ου κι 20ου αιώνα και τις ρομαντικές κωμωδίες του κινηματογράφου των 1950s και 1990s, όμως στις επιστολές μεταξύ δύο μεσαιωνικών εραστών αναγνωρίζουμε ένα θέμα που μας απασχολεί μέχρι και σήμερα. Ποιά εμπόδια μπορεί να υπερπηδήσει ο έρωτας; Και ποιά όχι;
[Για περισσότερα βιβλία και προηγούμενες συζητήσεις του ampa book club πατήστε το σύνδεσμο ΕΔΩ]
Μπορείτε να αγοράσετε το βιβλίο στο Lifoshop ΕΔΩ ή πατώντας πάνω στην εικόνα.
Ελοΐζα και Αβελάρδος
Μετάφραση: Νίκος Ε.Καραπιδάκης
Σελίδες: 160
__________
Ο άτυχος έρωτας του φιλοσόφου Αβελάρδου και της μαθήτριας του Ελοΐζας τον 12ο αιώνα αποτελεί κλασσικό γαλλικό ανάγνωσμα που έχει επηρεάσει έντονα την ευρωπαϊκή κουλτούρα. Όχι μόνο αποτελούν το ζεύγος των εραστών που αντιτίθενται στις νόρμες της εποχής (ο Αβελάρδος είναι πνευματικός δάσκαλος και καθηγητής θεολογίας, η Ελοΐζα μαθήτριά του) αλλά κι έχουν τραγική κατάληξη: η κοπέλα με το που θα μείνει έγκυος θα κλειστεί διαπαντός σε μοναστήρι παρόλο που ο εραστής της υπόσχεται να γίνει σύζυγος, τον άντρα θα τον ευνουχίσουν καθ’υπόδειξιν του θείου της κοπέλας Φουλμπέρτου…
Οι μοιραίοι εραστές βέβαια είναι ένα θέμα ήδη από την εποχή του Βιργιλίου (Διδώ κι Αινείας) και του Οβιδίου (Πύραμος και Θίσβη), καθόσο και της γερμανικής ποίησης (η παραλλαγή του αρθούριου μύθου του Τριστάνου και της Ιζόλδης, αρχικά από τον Άιλχαρτ φον Όμπεργκ).
Η πρώτη λατινική δημοσίευση των επιστολών έγινε στο Παρίσι το 1616, ταυτόχρονα σε δύο εκδόσεις κι ο ποιητής Ζαν ντε Μεν με το Ρομάντζο του Ρόδου (Le Roman de la Rose) είναι ο πρώτος που τους εξυψώνει στο σκαλί του μύθου, παρόλο που ήταν απολύτως υπαρκτά ιστορικά πρόσωπα. Αυτές οι εκδόσεις οδήγησαν σε πολυάριθμες μεταφράσεις των επιστολών σε ευρωπαϊκές γλώσσες καθώς και σημειώσεις επ’αυτών από τον Πετράρχη ή τους πρώτους ουμανιστές όπως ο Βιγιόν (στο Ballade des dames du temps jadis) – και κατά συνέπεια το ενδιαφέρον του 18ου και του 19ου αιώνα για την ιστορία των εραστών του Μεσαίωνα ξεπήδησε ζωντανό, με συγγραφείς και ποιητές από τον Γκαίτε ως την Έμιλυ Μπροντέ να αποτίουν τον δικό τους φόρο τιμής. Τον 18ο αιώνα, το ζευγάρι αντιμετωπιζόταν ως τραγικοί εραστές που άντεξαν τις αντιξοότητες στη ζωή και επανενώθηκαν στο θάνατο.
Ουσιαστικά αυτή η θεώρηση τους έκανε τα μόνα άτομα από την προεπαναστατική περίοδο των οποίων τα λείψανα έλαβαν τιμητική θέση στο νεοϊδρυθέν (κι έκτοτε επισκέψιμο) νεκροταφείο του Père Lachaise στο Παρίσι το 1817 με πρωτοβουλία της…Ιωσηφίνας, συζύγου του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Εκείνη την εποχή, ήταν ουσιαστικά σεβαστοί ως τίποτα λιγότερο από ρομαντικοί άγιοι. Για ορισμένους μελετητές όμως ο Αβελάρδος κι η Ελοΐζα υπήρξαν πρόδρομοι της νεωτερικότητας, σε αντίθεση με τις εκκλησιαστικές και μοναστικές δομές της εποχής τους και τιμήθηκαν περισσότερο για την απόρριψη των παραδόσεων του παρελθόντος παρά για οποιοδήποτε τα πνευματικά τους επιτεύγματα που δεν ήταν και λίγα. Ο Αβελάρδος είναι ενδεχομένως “ο πρώτος διανοούμενος της νεώτερης ιστορίας” ενώ το καινοτομικό είναι ότι η Ελοΐζα θαυμάζεται για την μεγάλη μόρφωσή της, ως “μια εκ των πλέον μορφωμένων γυναικών της εποχής της” κι άξια αναφοράς όσο κι η Αγία Χιλδενγκάρντη του Μπίνγκεν. Αυτό από μόνο του είναι αξιοσημείωτο. Ο ευρωπαϊκός μεσαίωνας δεν είναι ακριβώς η εποχή στην οποία εξαίρεται η γυναικεία μόρφωση ή ο γυναικείος ρόλος, κάθε αναφορά επομένως πρέπει να μας απασχολεί.
Η εντυπωσιακή όσο κι αποτρόπαια τιμωρία του Αβελάρδου επιφυλασσόταν για σεξουαλικά εγκλήματα και θα έμπαινε κανείς στον πειρασμό να φανταστεί σύγχρονες καταστάσεις παρενοχλήσεων, όμως η πραγματικότητα ήταν ότι ο θείος της Ελοΐζας είχε πιο ταπεινά ελατήρια που θα μπορούσαμε να υποθέσουμε στην περίπτωση του ζευγαριού αυτού (διαβλέποντας διαθέσεις αιμομειξίας), ενώ ταυτόχρονα ο ίδιος μοιάζει πιο ταπεινωμένος από την δίκη-παρωδία στην οποία υποτιμούνται οι θεολογικές του θέσεις, παρά από τον ακρωτηριασμό του! (Στην επιστολή Historia Calamitatum, ή αλλιώς Ιστορία των Συμφορών). Σε αυτήν εξιστορεί, όχι δίχως διανοητική υπεροψία, την διαμάχη του με πνευματικούς δασκάλους και θεολόγους της εποχής του, καθώς και τους λόγους που κυνηγήθηκε αργότερα.
Ορισμένες ερμηνείες της τραγικής ένωσης θέτουν το δίλημμα στον χαρακτήρα της ίδιας της Ελοΐζας: ανάμεσα στο Θεό και το (μετέπειτα) σύζυγο. Ο κομμουνιστής διανοητής Ροζέ Βαγιάν θα απασχοληθεί από ταξικής πλευράς με το ζευγάρι το 1947, στο πόνημα του με τίτλο τα ονόματα των μοιραίων εραστών, ενώ στη δεκαετία του ’70 ο μύθος θα υποστεί φεμινιστική κριτική που θα καταδικάσει τις αναχρονιστικές προσλήψεις της ιστορίας. (Mittelalterforschung und Ideologiekritik: Der Gelehrtenstreit um Heloise, Μόναχο: Fink, 1974)
Οι μελετητές συζητούσαν την αυθεντικότητα της περίφημης ανταλλαγής του Abelard με την Heloise για σχεδόν έναν αιώνα ως τότε. Σε ένα συνέδριο στο Cluny το 1972, ο John Benton είχε προτείνει ότι ολόκληρη η αλληλογραφία είχε πλαστογραφηθεί στα τέλη του δέκατου τρίτου αιώνα για να επηρεάσει μια αμφισβητούμενη εκλογή. Την ίδια χρονιά, ο D. W. Robertson υποστήριξε στο Abelard and Heloise (New York: Dial Press, 1972) ότι ο πραγματικός πλαστογράφος ήταν ο Αβελάρδος, ο οποίος δημιούργησε τη λογοτεχνική φαντασία των επιστολών της Ελοΐζας ως μέρος μιας υποδειγματικής πραγματείας για τη μετατροπή. Ο Peter von Moos δημοσίευσε το σκεπτικιστικό του Mittelalterforschung und Ideologiekritik: Der Gelehrtenstreit um Heloise (Μόναχο: Fink, 1974) την ίδια χρονιά με την έκδοση του Könsgen, εκτρέποντας την προσοχή από τις επίμαχες επιστολές στα ιδεολογικά διακυβεύματα του επιχειρήματος. Μια γενιά αργότερα, τα πράγματα έχουν αλλάξει και η πλειοψηφία των μελετητών αποδέχεται πλέον τις καθιερωμένες επιστολές ως αυθεντικές, χάρη στις προσπάθειες της Dronke καθώς και στους ευρύτερους μετασχηματισμούς που επέφερε η φεμινιστική επιστήμη. Έτσι ωριμάζει επιτέλους η ώρα για μια διεξοδική, συμπαθητική αξιολόγηση του Epistolae duorum amantium (Επιστολές δύο εραστών)
Γνωρίζουμε ότι οι εραστές μάλωναν κατά καιρούς, αλλά όχι γιατί. Ξέρουμε ότι οι “ζηλιάρηδες” συγγενείς προσπάθησαν να τους χωρίσουν, αλλά όχι πώς. Όπως αναφέρει η καθηγήτρια Barbara Newman για το Northwestern University και το University of Pennsylvania, “Ο δάσκαλος απευθύνεται στη μαθήτρια και ερωμένη του ως «τη μόνη μαθήτρια της φιλοσοφίας ανάμεσα σε όλες τις νέες της εποχής μας, τη μόνη στην οποία η τύχη έχει χαρίσει ολοκληρωτικά όλα τα χαρίσματα των πολλαπλών αρετών». Εξίσου αξιοσημείωτο είναι ένα από τα ποιήματα της γυναίκας, στο οποίο βεβαιώνει την υπέρτατη αξία της αγάπης με το καύχημα ότι «αν μπορούσα να είχα όλα όσα είχε ποτέ ο Καίσαρας, / Τέτοιος πλούτος δεν θα με ωφελούσε. / Δεν θα έχω ποτέ χαρές εκτός από αυτά που έχετε δώσει». Αυτός ο περήφανος ισχυρισμός θυμίζει τον ισχυρισμό της Ελοΐζας ότι ακόμα κι αν ο αυτοκράτορας του κόσμου της έκανε πρόταση γάμου, θα προτιμούσε να την αποκαλούν πόρνη του Αβελάρδου παρά αυτοκράτειρα του Καίσαρα”.
Πρόκειται για επαναστατική φρασεολογία για μαθήτρια θεολογικών σπουδών αλλά και μια ανατροπή της δαιμονοποίησης της γυναικείας σεξουαλικότητας που έχουμε συνηθίσει σε εποχές συντηρητικών ηθών. Είναι ασυνήθιστο και γι’αυτό αμφισβητήθηκε η αυθεντικότητα των επιστολών, ότι μια ηγουμένη, όπως εξελίχθηκε στο μοναστήρι η Ελοΐζα, θα διακατεχόταν από τόσο αισθησιασμό, αλλά και ταυτόχρονα ότι θα τολμούσε να αποτυπώσει στην περγαμηνή τόσο τολμηρές ερωτικές σκέψεις σαν αυτή κι άλλες πολλές.
Από τους δύο εραστές, το λογοτεχνικό στιλ της γυναίκας είναι το πιο ανθρωπιστικό και εκλεπτυσμένο. Γράφει σε καλλιτεχνική πεζογραφία με ομοιοκαταληξία και ελεγειακό στίχο. Η σύνταξή της είναι μελετημένη και περίτεχνη και τα γράμματά της γεμάτα με βιβλικές νύξεις, καθώς και αναμνήσεις του Οβιδίου, του Βιργίλιου, του Οράτιου, του Κικέρωνα, του Ιερώνυμου και του Βοηθίου, μαζί με λιγότερο γνωστούς συγγραφείς όπως ο Πέρσιος και σύγχρονους συγγραφείς όπως ο Μάρμποντ του Ρεν. Η Ελοϊζα, λέγοντας πως “όπου υπάρχει έρωτας και πάθος, εκεί λάμπει πάντοτε κι η προσπάθεια” αναφέρεται σε μια προσπάθεια πνευματική, νοητική, στην οποία ανταποκρίνεται στα ίσα στην διανοητική υπόσταση του αρσενικού της αναλόγου.
Ελάτε την Παρασκευή 22/3 να ανακοινώσουμε νέα καλά βιβλία στο Ampa Book Club. Βάλτε το tag μας στους σελιδοδείκτες σας για άμεση ενημέρωση!
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
