Με την έκρηξη του ελληνικού #metoo καθιερώθηκε μια αξιωματική θέση στην κοινωνία (και καλώς, κάλλιστα): “είμαστε με τα θύματα, όχι με τους θύτες”. Η ομερτά της πρότερης σιωπής έσπασε. Τα θύματα τόλμησαν να δημοσιοποιήσουν το πάθημά τους, είτε της σεξουαλικής παρενόχλησης, είτε του βιασμού, είτε της κακοποίησης. Όμως η επικαιρότητα θέτει ερωτήματα κατά πόσον έχουμε ουσιαστικά αλλάξει ως κοινωνία κι επιτέλους τι σημαίνει αυτό το είμαστε με το θύμα πρακτικά.
Η υπόθεση Kitty Genovese
Στους κύκλους της κοινωνικής ψυχολογίας είναι γνωστό το ψυχολογικό φαινόμενο του bustander effect (η απάθεια του μάρτυρα) που επιβεβαιώνεται από κοινωνικά πειράματα των κοινωνικών ψυχολόγων John M. Darley και Bibb Latané το 1968 και 1970. Η θεωρία πάει ως εξής. Είναι λιγότερο πιθανό να βοηθήσουμε ένα θύμα όταν δεν είμαστε μόνοι αλλά υπάρχουν κι άλλοι μάρτυρες. Η αιτιολογία είναι ότι γίνεται διάχυση ευθύνης, καθένας πιστεύει ότι κάποιος άλλος θα βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά. Την έρευνα πυροδότησε η δολοφονία της Kitty Genovese, στην Νέα Υόρκη το 1964.
Η νεαρή ομοφυλόφιλη Kitty γυρνά από τη δουλειά της σε μπαρ της περιοχής το ξημέρωμα εκείνης της βραδιάς του 1964, αλλά βγαίνοντας από το αυτοκίνητό της, ένας άντρας ονόματι Winston Mosley τις επιτίθεται μαχαιρώνοντάς την πολλές φορές. Nα κάνουμε μια αναγκαία παρένθεση και να πούμε ότι την εποχή εκείνη η ομοφυλοφιλία ήταν παράνομη κι επέσυρε ποινική δίωξη, θα μας χρειαστεί παρακάτω η πληροφορία, τέλος της παρένθεσης. Κάποιος γείτονας θορυβημένος από τα ουρλιαχτά ανοίγει το παράθυρο και φωνάζει “να την αφήσουν ήσυχη” μην βλέποντας καλά στο σκοτάδι, όμως άλλος μάρτυρας σε προνομιακότερη γωνία παρατήρησης παρακολουθεί όλο το περιστατικό από το παράθυρό του κι αποφασίζει να …πέσει για ύπνο (!). Ο δράστης αποχωρεί για λίγο ενώ η Kitty σέρνεται στην κοντινότερη πόρτα ενός επίσης ομοφυλόφιλου φίλου για βοήθεια, αλλά σε λίγα λεπτά, ο δολοφόνος επιστρέφει, τη βιάζει και την μαχαιρώνει εκ νέου. Ο φίλος τώρα βρίσκεται με ένα δίλημμα: τηλεφωνεί σε φίλη για το τι να κάνει. Να καλέσει την αστυνομία (μια διαδικασία πολύ πιο περίπλοκη την εποχή εκείνη) ή να μην διακινδυνέψει να εξεταστεί κι η δική του περίπτωση ως ποινικά κολάσιμη; Η φίλη τον συμβουλεύει να κοιτάξει τη δουλειά του και να σιωπήσει, δεν μπορεί πια να κάνει τίποτα, ο ίδιος τελικά καλεί την αστυνομία και δίνει πληροφορίες. Η ιστορία μεταδίδεται πιο εντυπωσιακά από τα γεγονότα στον Τύπο, με δήθεν 38 ολόκληρους μάρτυρες που δεν έκαναν τίποτα ενώ ήξεραν ώστε να τονιστεί η αστική αποξένωση. Όμως στην πραγματικότητα υπήρχαν μόλις δύο αντιδράσεις πραγματικών μαρτύρων – o ένας γύρισε πλευρό στο κρεβάτι του, ο άλλος κάλεσε με δικό του ρίσκο τον θεσμικό ρυθμιστή κι έκανε τις αναγκαίες ενέργειες για τη σύλληψη του δράστη.
Μικρή σημασία έχει στην ιστορία μας ότι ο Mosley όντως συνελήφθη 5 μέρες μετά, ότι είχε κάνει επίσης απόπειρες ληστειών, ότι είχε σκοτώσει άλλα δύο άτομα κι ότι αποδείχθηκε τελικά ότι ήταν νεκρόφιλος. Το σημαντικό στην ιστορία είναι ότι πυροδοτεί την ψυχολογική σκανδάλη του bystander effect στην ποπ κουλτούρα και βάζει στο κάδρο την αναλγησία μπροστά στον πόνο του άλλου όταν η ευθύνη δεν πέφτει ατομικά πάνω μας. Σήμερα βλέπουμε να ασχημονούν από τηλεοπτικά παράθυρα κι από τον κόσμο του διαδικτύου και των tweets. Τι ωθεί τον κόσμο να μην λάβει θέση σε κάτι εμφανώς στρεβλό που διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια του;
Επιστροφή στην επικαιρότητα.
Oι αντιδράσεις στο προφίλ των δραστών
Όταν πρωτοέσκασαν οι υποθέσεις του ελληνικού #metoo το σοκ της κοινής γνώμης ήταν συνθλιπτικό, επειδή το προφίλ των δραστών ήταν κεχαριτωμένο στην αχλύ της δόξας, της αναγνωρισιμότητας, της μόρφωσης, ενίοτε ακόμα και της πολύφερνης εξωτερικής εμφάνισης. Κατόπιν η εικόνα αυτή των θυτών πολιτικοποιήθηκε και εργαλειοποιήθηκε. Συνθηματοποιήθηκε και τσουβαλοποίησε. Με έκπληξη ένα μεγάλο μέρος κόσμου έρχεται αντιμέτωπο με μια πραγματικότητα που δεν κάνει χάρες.
Δεν είναι αναγκαίο να υπάρχει ανάγκη, έλλειψη, ελάττωμα ή ψυχικός ζόφος για να προβεί κάποιος σε πράξεις που επίκεντρο έχουν την επιβολή εξουσίας. Η εξουσία είναι που μεθά και το αρχή άνδρα δείκνυσι πάντοτε επίκαιρο.
Οι αντιδράσεις στο προφίλ των θυμάτων
Αυτό που είναι τρομακτικό, πραγματικά αντριχιαστικό, είναι ότι τόσες γυναίκες, ανάμεσα σε αυτούς που ψελλίζουν μισόλογα ξεπλένοντας κάποιον που δεν κολλάει στο “προφίλ του βιαστή”, μοιάζουν να υποφέρουν από το bystander effect και μπόλικη ασυνέπεια λόγου-έργου. Συμμετέχουν στην διάχυση ευθύνης, αμφισβητούν ευθέως το καταγγέλον θύμα, επικαλούνται φιλικές σχέσεις με το δράστη και ανακατεύουν τον χυλό της πολιτικής σκοπιμότητας σε υπόθεση που ανήκει στην ποινική δικαιοσύνη. Είναι άραγε φεμινισμός α λα κάρτ;
Πώς λοιπόν, οι γυναίκες ιδιαίτερα, είμαστε με τα θύματα στην πράξη; Υπάρχουν αστερίσκοι και υποσημειώσεις; Υπάρχουν καταλύτες που προκαλούν εκρηκτικές αντιδράσεις από τις οποίες επιδιώκουμε να προστατευτούμε, σαν τον φίλο της Kitty Genovese αλλά τελικά τους αντιμετωπίζουμε με ηθική ευθιξία; Ή τοποθετούμε το προσωπικό μας ρίσκο και την προσωπική μας προτεραιοποίηση άλλων παραγόντων πάνω από την συνέπεια της σύνταξης με το θύμα;
Όταν ως γυναίκες έχουμε όλες βιώσει κατά το μάλλον ή ήττον παραβιαστικές συμπεριφορές που δεν προκαλέσαμε, δεν κυριαρχεί η ενσυναίσθηση –λάθος, η ΓΝΩΣΗ!– ότι το θύμα αξίζει της προστασίας μας; Ότι όπως δεν καταδικάζουμε κάποιον κατηγορούμενο προτού αποφανθεί το δικαστήριο εναντίον του, ό,τι κι αν σκεφτόμαστε ιδιωτικώς, προστατεύουμε πρωτίστως το θύμα από διασυρμό, εξευτελισμό και ηθική απαξίωση;
Πώς οι μηχανισμοί της δικαιοσύνης, ιδίως ο σεβασμός στους μηχανισμούς της δικαιοσύνης (της όποιας χώρας), η πίστη στις θεσμικές διαδικασίες ή η απαξίωση του συστήματος en masse χρωματίζουν τις δημόσιες τοποθετήσεις μας; Ποιά είναι η ευθύνη μας και ποιά η ευθύνη των σχηματισμών στους οποίους εντασσόμεθα; Αντανακλάται η κοινωνία από τους εκπροσώπους των συλλογικοτήτων;
Ο δημοσιογράφος Άνγκους Τζόνσον έγραψε κάποια στιγμή: «Η υπόθεση Genovese δεν είναι απλώς μια ιστορία περί ατομικής ηθικής ευθύνης. Είναι επίσης μια ιστορία για τους κακοήθεις και διεφθαρμένους θεσμούς και τις διαβρωτικές τους επιπτώσεις στις ζωές μας».
Κρίμα, στ’αλήθεια κρίμα.
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
Οι πάντες είμαστε με τα θύματα. Αρκεί να μην σχετιζομαστε με τον θύτη με οποιοδήποτε τρόπο. Όταν θύμα και θύτης είναι άγνωστοι προς εμάς,.με το θύμα είμαστε. Όταν ο θύτης είναι μέλος της οικογένειας,. φίλος, συνεργάτης, μέλος του κόμματος μας, αγαπημένος μας καλλιτέχνης κλπ, τότε τείνουμε να βρίσκουμε ελαφρυντικά.
Ετσι δεν είμαστε σε όλα τα θέματα; Εχουμε την απαίτηση για το πιο σφικτό, αυστηρό πλαίσιο και για την καθημερινότητα μέχρι μας δημιουργήσει πρόβλημα και να αρχίσουμε τη συζήτηση για εξαίρεση, ειδικές συνθήκες κλπ.
Δεν είναι μόνο στην εμφυλη βια. Είμαστε με τα θύματα αρκεί τα θύματα να έχουν λευκό ποινικό μητρώο και δυνητικά να μην το μαύρισαν ποτέ; Είμαστε με το Ρομά θύμα αστυνομικού αλλά δεν είδα ανάλογη κινητοποίηση για τους δύο μέλη της ΧΑ που δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ πριν κάτι χρόνια στο Νέο Ηράκλειο. Είμαστε με το θύμα αλλά είμαστε πιο πολύ με το θύμα αν ο θύτης είναι ισχυρός, όμορφος, πλούσιος. Αν ο θύτης ανήκει σε άλλη κατηγορία που θεωρείται και κάπως αναξιοπαθης, τότε εντάξει δεν θα πολύασχοληθούμε με το θύμα γιατί θεωρούμε δεδομένο πως ο θύτης θα τιμωρηθεί; Είμαστε με… Διαβάστε περισσότερα »
Ενδιαφέρον αυτό το bystander effect. Είναι όντως τρομακτικό το πόσοι πολλοί αμφισβητούν το θύμα κ λένε “ας περιμένουμε να αποφανθεί το δικαστήριο”. Και μάλιστα γυναίκες!! Λες και άλλη δουλειά δεν έχουν τα θύματα, ξυπνάνε μια ωραία πρωία και λένε ας γίνω βούκινο στο πανελλήνιο με τον κάθε παπάρα να με αμφισβητεί. Νομίζω μετά την υπόθεση Μπίκα, έχουν αποθρασυνθεί τελείως. Και το πρόβλημα είναι ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχθεί ένας βιασμός. Πρέπει να πας με τα αίματα και το σπέρμα στην αστυνομία για να σε πιστέψουν και αν. Πραγματικά μόνο θαυμασμός για τα θύματα. Πόσο γερό στομάχι θα πρέπει να… Διαβάστε περισσότερα »
Προσωπικα βρισκω εντελως λαθος το σχολιο με το δικαστηριο. Προφανως και τα δικαστηρια ειναι αρμοδια να αποφανθουν αν καποιος ειναι ενοχος η οχι και οχι η καθε κυρατσα και ο καθε κουτσομπολης η το καθε πρωιναδικο η ο καθε δημοσιογραφος. Αλιμονο τοτε ολοι να βγαινουμε να κατηγορουμε και να δικαζουμε χωρις στοιχεια με τον λογο μονο του καθενος μας! Οπως για παραδειγμα δεν σου αρεσουν τα σχολια για την υποθεση που ανεφερες (προσωπικα παλι δεν ξερω αν λεει αληθεια η οχι, δεν ημουν παρουσα, για αυτο υπαρχουν δικαστηρια!) ετσι δεν ειναι σωστα και τα σχολια για τον φερομενο ως θυτη… Διαβάστε περισσότερα »
Σε εκπλήσσει που οι υποκριτές και οπορτουνιστές πριν 2 χρονια, σήμερα είναι οι πρώτοι που βγαίνουν να ξεπλύνουν ή σιωπούν; Το εκκρεμές έχει δρομο ακόμα. Ακόμα δεν έχει γίνει διάλογος, η κοινωνία δεν έχει πειστεί. Εχει σταδια ακόμα για να γίνει αυτό, που θα γινει ομως. Όπως γίνεται και με την σταδιακή αποδοχή των γκει. Αυτό που έγινε ηταν η αρχή.