H απατηλή γοητεία του mr.Darcy

ΝΒ. To κείμενο δεν αποτελεί φιλολογική κριτική της συγγραφέως Jane Austen και του έργου της, αλλά κριτικό σχολιασμό στην μόδα των προσαρμογών/μεταφορών σε τηλεόραση και κινηματογράφο των βιβλίων της τα τελευταία 25+ περίπου χρόνια, καθώς και τι σηματοδότησε αυτό για το zeitgeist.
__________________

Με αφορμή την πρόσφατη σειρά του Netflix με την Dakota Johnson, το Persuasion (Πειθώ), και την προπέρσινη φιλμική Emma με την Ann Taylor Joy, δεν παύω να σκανδαλίζομαι που η μανία με την Jane Austen καλά κρατεί. Πλήθος σύγχρονων ταινιών είναι διασκευές των έργων της Austen, ιδιαίτερα του Περηφάνεια και Προκατάληψη (Pride & Prejudice, από τούδε Π&Π για συντομία) κι η φιγούρα του στομφώδους, αλλά στο βάθος ειλικρινούς και σοβαρού Mr.Darcy, στοιχειώνει το σύγχρονο dating.

Εις αναζήτηση του δικού μας Darcy; Ή μήπως αυτό είναι μια τεράστια παγίδα για τις γυναίκες;

Αν λίγο δούμε τα στατιστικά, ο νους σταματά.

Το Ημερολόγιο της Μπρίτζετ Τζόουνς, ξεκάθαρη διασκευή του Π&Π για το σύγχρονο κοινό και τεράστια εμπορική επιτυχία όταν βγήκε. Το δεύτερο βιβλίο με τη Μπρίτζετ Τζόουνς, στην Κόψη της Λογικής, βασίζεται στην ωστενική Πειθώ. Το Clueless της δεκαετίας του ‘90, η ταινία που λατρεύουν να αναφέρουν οι στυλίστες μόδας, είναι μια διασκευή της Έμμα. Yπάρχει ακόμη κι ινδική διασκευή που ακολουθεί το Clueless, άρα την Έμμα, το Aisha! Το Μetropolitan, ταινία του ’90 αποτελεί νεοϋορκέζικη διασκευή του Mansfield Park.
Το Austenland αναπαριστά τον κόσμο της Austen σε πραγματικό χρόνο και βάζει φαν της συγγραφέως να πηγαίνει να το βιώσει! Στην παιδική σειρά Wishbone, ολόκληρο επεισόδιο βασίζεται στο Northanger Abbey, ενώ ένα ακόμη βασίζεται στο Π&Π (μάλιστα με τον αρχικό τίτλο του διάσημου μυθιστορήματος, Πρώτες Εντυπώσεις). Death Comes to Pemberley είναι άλλη μια σειρά εμπνευσμένη από τo Π&Π. Και φυσικά, οι διαβόητες 50 Αποχρώσεις του Γκρι παίρνουν στοιχεία και από το Π&Π και την Πειθώ δημιουργώντας μια απίστευτη επιτυχία από το τίποτα.

Δεν είναι κάπως πάρα πολλά; Κι όλα ξαφνικά ξεπήδησαν από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του ’90 και δώθε. Γιατί;

Η πραγματικότητα είναι ότι η ποπ κουλτούρα αγκάλιασε την Jane Austen εκείνη τη χρονική στιγμή, πιάνοντας το zeitgeist του millenium, κι εξηγώντας επακριβώς γιατί η αισθητική κι η νοοτροπία Jane Austen είναι τόσο αγαπητή στις γυναίκες αυτές της γενιάς. Στα παιδιά των ‘80s η Austen δεν δημιουργούσε κρούσεις στο ραντάρ, τα αναγνώσματα αγγλόφωνης λογοτεχνίας περιελάμβαναν Dickens, αδερφές Brontë, Conan Doyle, Mark Twain, κι Enid Blydon για πιο ελαφριά.

Σήμερα διασκευές, σειρές, ταινίες, βιβλία βασισμένα στην Jane Austen υπάρχουν σε όλο τον κόσμο, από Τουρκία κι Ιράν, ως Ιαπωνία και Λατινική Αμερική. Πέραν της παρεισφρύουσας βρετανικότητας λόγω της κυριαρχίας της αγγλικής, εικάζω ότι είναι μέσα στο πλαίσιο του νεοσυντηρητισμού που ενέσκυψε ως λαίλαπα μετά την 9/11 και τον πόλεμο του Ιράκ. Γενιές ολόκληρες γαλουχούνται με Austen ώστε να είναι πιο πειθήνιες, πιο ντρεσαρισμένες, να νοσταλγούν σχεδόν μια καταπίεση που δεν γνώρισαν.

Και ιστορικά ιδωμένο, το ζήτημα Austen, φαίνεται συναρπαστικό. Κατά την διάρκεια του 19ου αιώνα δεν την έπαιρναν τόσο στα σοβαρά, και η εκτίμηση στο έργο της ξεκίνησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν και θα ήταν πειρασμός να θεωρήσει κάποιος ότι αυτό έγινε επειδή ήταν γυναίκα, πιστεύω, με βάση κι άλλες γυναίκες συγγραφείς της αγγλικής γλώσσας, ότι όχι, δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Ήταν η συντηρητικοποίηση της κοινωνίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο που την ανέδειξε. Στη διάρκεια των 1960s, 1970s, 1980s, που είναι πιο προοδευτικές ή πιο “σαρκικές” δεκαετίες, κανείς δεν μοιάζει να πολυασχολείται με την Austen. H χιονοστιβάδα ξεκινάει με την ταινία του Ang Lee, Sense and Sensibility (Λογική κι Ευαισθησία) το 1995 και την μίνι σειρά του BBC Pride and Prejudice με τον Colin Firth την ίδια χρονιά.

Δυστυχώς η πανθομολογούμενη γοητεία του Firth έκανε μια ολόκληρη γενιά γυναικών να προσδοκούν τον κατάλληλο Mr.Darcy που θα είναι ζόρικος και στριφνός μεν, αλλά με χρυσή καρδιά στο βάθος, γιατί το χάπυ έντ το χρειάζεται το κοινό). Αλλά εκείνες, με την ακατάβλητη πνευματική τους δεινότητα, και την οικογενειακή τους ανάμειξη σε όλα τα γκομενοκουτσομπολιά, θα καταφέρουν να κάνουν να αποκαλυφθεί ο χρυσός εαυτός του σαν μπουμπούκι μπουρμπουτζελίας στο χάραμα της αυγούλας… Η τάση, ενδεδυμένη την αισθητική Empire, στοιχειώνει το Pinterest. Mια βόλτα με διακριτικό τίτλο αναζήτησης “Jane Austen aesthetic” θα σας πείσει.

Η Austen είχε την εκνευριστική συνήθεια αντί να διαχωρίζεται από τις συμβατικότητες της εποχής της, να σπαταλάει το σπαρταριστό της γράψιμο χαρακτήρων στις απόλυτες συμβατικότητες: ποιά θα πάρει ποιόν, ποιός θα σνομπάρει ποιάν, σε ποιόν χορό θα συναντηθούν για να πουν ευφηολογήματα τα οποία εκτιμώνται από ανθρώπους που ρέει τσάϊ αντί για αίμα στις φλέβες τους. Και ΚΥΡΙΩΣ με ακατάπαυστη ζέση αναφέρει τι εισόδημα έχουν όλοι της οι ήρωες ανά έτος, λες κι είναι εφοριακός σε αναζήτηση αδήλωτων εισοδημάτων!

Όπως σημειώνει ο Robert H.Polemus στο βιβλίο του Erotic Faith: Being in Love from Jane Austen to D.H.Lawrence:

“Στη στάση της απέναντι στον έρωτα, η Austen μοιάζει μερικές φορές σαν κάποια κατ’ όνομα Αγγλικανή που κατανοεί τον Χριστιανισμό και πιστεύει στο δόγμα, την ηθική και την επιρροή του, αλλά δεν μπορεί να νιώσει, η ίδια, το μυστικιστικό μαχαίρι της πίστης.”

Το ίδιο το γράψιμο της Austen, η λογοτεχνική του διάσταση, είναι υψηλής τέχνης, ιδιαίτερα στο πρωτότυπο. Η ουσία όμως είναι μηδαμινής υποστάθμης, θέματα τόσο ανούσια που αποκοιμίζουν γενιές και γενιές γυναικών. Λες κι αποστολή της ζωής των γυναικών είναι να βρουν τον “σωστό” σύντροφο. Σαν να ήταν ισοσταθμισμένης βαρύτητας με το το ταξίδι στο Άλφα του Κενταύρου για την ανθρωπότητα.

Πρόκειται για ευχάριστα και εύκολα αναγνώσματα, υπάρχει πάντα το happy end, ενώ παράλληλα δεν δημιουργούν κατά την διάρκεια της ανάγνωσης κάποιο έντονο ”πάθος” στον αναγνώστη, όπως τρόμο, θλίψη, έντονη χαρά, πόνο και ανακούφιση κλπ.

Διαβάζονται χωρίς δυσκολία και δεν κουράζουν. Σε κάνουν να ξεχνιέσαι.

Η τόση πολλή ευγένεια, δε, σχεδόν μου δημιουργεί νευρικό κλονισμό. Πώς θα μπορούσε κανείς να βιώσει γνήσιο λογοτεχνικό οίστρο με κάτι τόσο απονεκρωμένο; Θέλω να πιάσω τις νεαρές αναγνώστριες (επειδή είναι σε ευεπηρέαστη ηλικία) που πάνε να αγοράσουν το τομίδιο και να τους δώσω μια στο κεφάλι με τόμους του Tolstoy, του Camus, του Balzac, και του Nabokov μαζί. Να τους πω κραυγάζοντας ΜΗ! ΤΙ ΠΑΣ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΣΟΥ;;; Μη μου λέτε ότι η Elizabeth Bennet είναι πρωτοφεμινιστικό είδωλο. H Jane Eyre είναι!
Κι αν επιμένουμε στις γυναίκες συγγραφείς, που σε τίποτα δεν υπολείπονται των ανδρών, ας πιάσουμε τέλος πάντων την παρόμοιας εποχής George Eliot (που ναι, είναι γυναίκα), τις αδερφές Μπροντέ, την Virginia Woolf πιο μετά. Yπάρχουν και πολλές και πολύ καλές.

  Ας πούμε κάτι ΟΥΣΙΑΣ.

Αν θέλουμε να βάλουμε τα συναισθήματα και τη νόηση στο μίξερ, ας σταθούμε σε αναγνώσματα που δεν σε κάνουν να ξεχνιέσαι ευχάριστα. Γιατί, ας μην λησμονούμε, κάποτε με αυτό το σλόγκαν διαφημίζονταν τα… Άρλεκιν.

Και χωρίς να θέλω να μαγαρίσω τα γραπτά της Κατερίνας Γώγου, δεν μπορώ να μην κλείσω με την προειδοποίηση, “στο μυαλό είναι ο στόχος, το νου σου, ε;”.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News