Ο στιγματισμός της ψυχικής νόσου στην υπόθεση του Βασίλη Καλογήρου

Τις τελευταίες ημέρες ανοίγοντας την τηλεόραση θα πέσουμε σχεδόν καθημερινά πάνω σε εκπομπές που οι παρουσιαστές τους θα αναλύουν την υπόθεση του Βασίλη Καλογήρου, βγάζοντας ελαφρά την καρδία τις περισσότερες φορές αυθαίρετα και επιπόλαια συμπεράσματα, φέρνοντας έτσι για ακόμη μια φορά στο προσκήνιο τις προκαταλήψεις και το στίγμα που συνοδεύει τις ψυχικές διαταραχές.

Ο τρόπος που καλύπτουν τα ΜΜΕ την υπόθεση Καλογήρου μοιάζει περισσότερο με προσπάθεια αποδόμησης της προσωπικότητας του, θέτοντας ανεπίτρεπτα ερωτήματα που δε συνάδουν με την ηθική της δημοσιογραφίας, όπως για παράδειγμα αν ήταν κατάλληλος για τη θέση εργασίας του, αν έπαιρνε ή διέκοψε τη θεραπεία του, αν ήταν κλειστός σαν άνθρωπος και πάει λέγοντας. Όλο αυτό δείχνει ότι το ζητούμενο είναι η εξαγωγή αρνητικών συμπερασμάτων και υποστήριξης ενός αφηγήματος που βασίζεται σε εικασίες, προχειρότητες και στερεοτυπικές αντιλήψεις.

Από τη στιγμή που έγινε αναφορά σε πιθανή φαρμακευτική αγωγή που λάμβανε ο Καλογήρου για κάποιο θέμα ψυχικής υγείας που αντιμετώπιζε, άρχισε η αγωνιώδης προσπάθεια των ξερόλων να φανεί ο θάνατος του ως μία αναμενόμενη κατάληξη που προήλθε είτε από τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής είτε από έλλειψη προσανατολισμού και οτιδήποτε άλλο για να βγει από το κάδρο το ενδεχόμενο της εγκληματικής ενέργειας. Αναρωτιέται κανείς ποιον βολεύει η συγκεκριμένη τακτική και τίνος συμφέροντα εξυπηρετεί αυτή η κλιμακούμενη εξαγωγή συμπερασμάτων εκ του μηδενός.

Σήμερα, τα επίσημα στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) δείχνουν ότι την περίοδο 2000- 2020 η αύξηση της χρήσης αντικαταθλιπτικών στην Ελλάδα ήταν 248%. Αυτό και μόνο αρκεί για να κατανοήσει κανείς πόσο πιθανό είναι κάποιος σε οποιαδήποτε ηλικία και σε οποιαδήποτε περίοδο της ζωής του να έχει λάβει ή να λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή για μία διαταραχή ψυχικής φύσεως. Παρόλα που τα στοιχεία είναι εξώφθαλμα όσον αφορά την αύξηση της κατάθλιψης και άλλων ψυχικών διαταραχών στη χώρα μας, το στίγμα εξακολουθεί να συνοδεύει και να αμαυρώνει τις ζωές αυτών των ανθρώπων.

Έρευνες δείχνουν ότι ένας από τους βασικότερους λόγους που κάποιος άνθρωπος που αντιμετωπίζει μία ψυχική νόσο δε θα αναζητήσει βοήθεια ή θα προσπαθήσει να το αποκρύψει, επειδή φοβάται ή ντρέπεται. Είναι χαρακτηριστική η μελέτη των Bharadwaj et al. (2015), στην οποία διαπίστωσαν ότι κάποια άτομα ανέφεραν πως αντιμετωπίζουν δυσκολίες ψυχικής υγείας, όμως δεν είχαν ζητήσει βοήθεια από κάπου και δεν είχαν σκοπό να το κάνουν μέσα στους επόμενους 12 μήνες. Στην ίδια έρευνα, όπως αναφέρουν οι συγγραφείς, το 36% των ατόμων που είχαν διαγνωστεί με κατάθλιψη είχαν δηλώσει ότι δεν είχαν κάποια ψυχική διαταραχή.

Μελέτη των Zamir et al. (2022) σε επαγγελματίες υγείας έδειξε ότι υπήρχαν αρκετοί επαγγελματίες που υποστήριζαν ότι αν είχαν κάποια διαταραχή ψυχικής υγείας, δε θα το αποκάλυπταν και δε θα ζητούσαν βοήθεια, γιατί οι άλλοι θα τους θεωρούσαν ανίκανους (μας θυμίζει τίποτα μήπως;). Άλλη έρευνα, των Dyrbye et al το 2017 που απευθυνόταν επίσης σε επαγγελματίες υγείας έδειξε πως το 40% των συμμετεχόντων δε θα αναζητούσε βοήθεια από κάποιον επαγγελματία ψυχικής υγείας για μία δυσκολία ψυχικής φύσεως, γιατί κάτι τέτοιο θα είχε επιπτώσεις στην αδειοδότηση τους ή στον τρόπο που θα τους αντιμετώπιζαν οι άλλοι.

Το 1966 ο Scheff μίλησε για τη «θεωρία της ετικέτας», σύμφωνα με την οποία η συμπεριφορά μιας κοινωνίας απέναντι στα άτομα με κάποια ψυχική διαταραχή δε σχετίζεται στην πραγματικότητα με τη συμπεριφορά ή τα χαρακτηριστικά των ατόμων αυτών, αλλά από την ετικέτα που έχει βάλει η κοινωνία στα άτομα. Λίγο νωρίτερα, ο Goffman (1963) είχε υποστηρίξει πως το στίγμα στοχεύει ουσιαστικά στην υποβίβαση της ταυτότητας και της κοινωνικής υπόστασης ενός ατόμου και στην ενίσχυση των διακρίσεων.

Ο στιγματισμός των ατόμων με ψυχική νόσο έχει ως αποτέλεσμα τόσο την έλλειψη κοινωνικής αποδοχής του ατόμου όσο και το ενδεχόμενο το ίδιο το άτομο να κρύβει τη δυσκολία που αντιμετωπίζει και να μην αναζητά τη βοήθεια που χρειάζεται.

Το στίγμα για τις ψυχικές νόσους σε σημαντικό βαθμό προέρχεται και από τη λανθασμένη σύνδεση της ψυχικής νόσου με τη βία και την επιθετική συμπεριφορά. Η πραγματικότητα όμως είναι πως το 95% των ανθρωποκτονιών που καταγράφονται κάθε χρόνο έχει διαπραχθεί από άτομα χωρίς κάποια ψυχική διαταραχή, ενώ την ίδια στιγμή, όπως αναφέρει ο Δουζένης (2010) ασθενείς με σχιζοφρένεια έχουν 100 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες να βλάψουν τον εαυτό τους από το να βλάψουν κάποιον άλλον.

Δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία φορά που έρχεται στο προσκήνιο ο στιγματισμός των ανθρώπων που πάσχουν από κάποια ψυχική διαταραχή. Στην προκειμένη περίπτωση όμως δεν είναι μόνο ο στιγματισμός και η δαιμονοποίηση της ψυχικής ασθένειας. Είναι η προσπάθεια αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης και η δημιουργία ενός αφηγήματος που θα απομακρύνει το ενδεχόμενο εγκληματικής ενέργειας και θα κάνει περισσότερο πιθανή την άποψη που πιθανόν βολεύει κάποιους, ότι δηλαδή ο θάνατος του Καλογήρου οφείλεται στο πρόβλημα που αντιμετώπιζε και τυχόν λάθη στον τρόπο που λάμβανε τη φαρμακευτική αγωγή του. Ο Βασίλης χάθηκε, άκουγε φωνές και πήρε τα βουνά, πήγε και ξάπλωσε για πενήντα μέρες στα χωράφια αφού ασφάλισε πρώτα τα γυαλιά του και άλλα τέτοια εξωφρενικά.

Με την έρευνα να βρίσκεται σε εξέλιξη και χωρίς καν να έχουν βγει τα αποτελέσματα των ιστολογικών εξετάσεων, είναι τραγικό, αλλά και ανήθικο το να προσπαθούν κάποιοι εναγωνίως να δημιουργήσουν εντυπώσεις, χωρίς να σέβονται ούτε την οικογένεια του νεκρού ούτε τη μνήμη του. Φαίνεται ότι η αποδόμηση της προσωπικότητας του είναι ο κύριος στόχος. Το ερώτημα όμως είναι από ποιον αποφασίζεται αυτή η γραμμή αντιμετώπισης. Ο αποπροσανατολισμός της κοινής γνώμης είναι ίδιον της δημοσιογραφίας των τελευταίων χρόνων από τη στιγμή που και η ίδια η είδηση αντιμετωπίζεται σαν εμπορεύσιμο αγαθό. Καλό είναι λοιπόν να μπει ένα φρένο σε αυτές τις κατά τ’ άλλα «καλοπροαίρετες» απόψεις από όπου και αν προέρχονται, γιατί όχι μόνο δε συνεισφέρουν στην εξιχνίαση της υπόθεσης και την αποκάλυψη της αλήθειας, αλλά λειτουργούν ως προπέτασμα καπνού και εμποδίζουν την όποια, εάν και εφόσον υπάρχει, απόδοση ευθυνών.

Νίκη Δαλιανά
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας- Σύμβουλος Σταδιοδρομίας MSc
Human Resource Management, University of Minnesota

Πηγές:
Bharadwaj, P., Pai, M. M., & Suziedelyte, A. (2015). Mental health stigma (No. w21240). National Bureau of Economic Research.
Dyrbye, L. N., West, C. P., Sinsky, C. A., Goeders, L. E., Satele, D. V., & Shanafelt, T. D. (2017, October). Medical licensure questions and physician reluctance to seek care for mental health conditions. In Mayo clinic proceedings (Vol. 92, No. 10, pp. 1486-1493). Elsevier.
Zamir, A., Tickle, A., & Sabin‐Farrell, R. (2022). A systematic review of the evidence relating to disclosure of psychological distress by mental health professionals within the workplace. Journal of Clinical Psychology, 78(9), 1712-1738.
Δουζένης, Α. (2010). Η επικινδυνότητα και οι ψυχικές διαταραχές. Παρουσίαση στο Ειδικές Μορφωτικές Εκδηλώσεις “Επιστήμης Κοινωνία”, 2010: Ψυχική υγεία: Σύγχρονες προσεγγίσεις – Προβληματισμοί. Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ).

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News