Στην ελληνική ταινία Ορατότης Μηδέν του 1970, ο Άγγελος Κρεούζης (Νίκος Κούρκουλος) σε μια πασίγνωστη εμβληματική σκηνή, ως μοναδικός επιζών του πλοίου Χριστίνα της Ναυτεμπορικής Ρίχτερ, καταθέτει στο δικαστήριο το βίωμά του για την εγκληματική διοίκηση: «Όχι άλλο κάρβουνο, θα σκάσουν τα καζάνια!» Το φλέγον επίδικο αυτή τη στιγμή στην κοινωνία μας δεν είναι τα εμπορικά πλοία κι η υπερφόρτωσή τους, είναι οι γυναικοκτονίες και η έμφυλη βία. Τα εγκληματικά λάθη διαγκωνίζονται σε αυτό το ζήτημα. Και σε αυτό συντελεί ολόκληρη η κοινωνία, σε σημείο που μπορούμε να την χαρακτηρίσουμε γυναικοκτόνο κοινωνία. Ώστε κι αν ακόμα αναφωνούσαμε ως άλλοι Άγγελοι Κρεούζηδες «όχι άλλο κάρβουνο», η συμβολή μας θα ήταν πολύ μικρότερη στο να δικαιωθούν οι νεκρές.
Ας δούμε εν συντομία και χρονολογικά τα φετινά γεγονότα, 5 γυναικοκτονίες μέσα σε 3 μήνες:
- Η 41 ετών Γεωργία από την Καλαμαριά, έγκυος τριών μηνών και μητέρα ενός 13χρονου παιδιού, δολοφονήθηκε άγρια και πετάχτηκε μέσα σε ένα μπαούλο σε αγροτική περιοχή για να χαθούν τα ίχνη της.
- H 45χρονη από το Ζεφύρι, που νοσηλευόταν με εγκαύματα στο 90% του σώματός της, μετά την επίθεση που δέχθηκε από τον σύζυγό της, ο οποίος της έριξε εύφλεκτο υλικό και την πυρπόλησε μπροστά στα παιδιά τους και, τελικά κατέληξε.
- Η 29χρονη έγκυος από το Ηράκλειο Κρήτης, που δολοφονήθηκε από το σύζυγό της με πυροβόλο όπλο για αδιευκρίνιστη αφορμή και συνελήφθη από τους αστυνομικούς. Ο ίδιος μάλιστα τους κάλεσε, λέγοντας «Ελάτε, σκότωσα τη γυναίκα μου».
- Η 87χρονη στη Θεσσαλονίκη που δολοφονήθηκε με πολλαπλές μαχαιριές από τον 80χρονο σύζυγό της, ο οποίος βρέθηκε ημιλιπόθυμος [μετά από κατανάλωση χαπιών] δίπλα στο πτώμα της συζύγου του.
- Και η 28χρονη Κυριακή Γρίβα, που την μαχαίρωσε ο 39χρονος πρώην σύντροφός της έξω από το αστυνομικό τμήμα των Αγίων Αναργύρων, όπου είχε μεταβεί για να τον καταγγείλει συνοδευόμενη από φιλικό της πρόσωπο,
Δεν υπάρχει ειρμός και μοτίβο πίσω από τα εγκλήματα αυτά, ούτε καν ενιαίος ορισμός [Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE) (2017), Glossary of definitions of rape, femicide and intimate partner violence]. Αφορούν σε διάσπαρτες ηλικίες, ποικίλες συνθήκες και διαφοροποιημένο κοινωνικό υπόβαθρο και δείχνουν την καθολικότητα του φαινομένου. Καμμιά γυναίκα δεν είναι ασφαλής λόγω χρήματος, μόρφωσης, τάξης ή επαγγελματικής ανεξαρτησίας. Η κοινωνία μοιάζει να είναι η ίδια εχθρική στην γυναικεία ζωή. Είναι γυναικοκτόνος κοινωνία, επειδή συντελεί από χίλιες μπάντες στην συνέχιση του φαινομένου. Επειδή έχει εμπεδωμένη την αντίληψη της γυναικείας κατωτερότητας, επομένως η γυναίκα αξίζει τα χειρότερα που της επισυμβαίνουν. Η έμφυλη βία κι η γυναικοκτονιά απορρέουν απ’αυτήν την αντίληψη.
«Μία από τις κύριες αιτίες θανάτου των γυναικών ηλικίας 16 έως 44 ετών, διεθνώς, είναι η δολοφονία από κάποιο οικείο πρόσωπο» Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, 2013
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, «Δεν υπάρχει τυποποιημένος κοινός ορισμός της γυναικοκτονίας στα κράτη μέλη της ΕΕ ή παγκοσμίως. Η απουσία ενός ενιαίου ορισμού εμποδίζει τη μέτρηση των γυναικοκτονιών, οι οποίες καθίστανται αόρατες ανάμεσα στα γενικά στοιχεία για τις ανθρωποκτονίες. Η γενική έννοια της γυναικοκτονίας παραπέμπει στη δολοφονία μιας γυναίκας ή ενός κοριτσιού εξαιτίας του φύλου τους. Με τη Διακήρυξη της Βιέννης για τις Γυναικοκτονίες, ο ΟΗΕ ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε διαφορετικά είδη γυναικοκτονίας (για λόγους τιμής, σε ένοπλες συγκρούσεις, εξαιτίας ταυτότητας φύλου, ως βρεφοκτονία επί τη βάση φύλου, ως αποτέλεσμα ακρωτηριασμού των γεννητικών οργάνων κλπ).»
Κυρίαρχη στην δική μας κοινωνία και την Ευρωπαϊκή Ένωση αναδεικνύεται η γυναικοκτονία που προέρχεται από συντροφική βία. [Από στατιστική άποψη, και βάσει της Διεθνούς ταξινόμησης εγκληματικών πράξεων για στατιστικούς σκοπούς (International Classification of Crime for Statistical Purposes – ICCS), το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UN Office on Drugs and Crime – UNODC)]
Τον Απρίλιο του 2018 το Ελληνικό Κοινοβούλιο κύρωσε την Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης (γνωστή ως Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης) για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας (ν.4531/2018), σύμφωνα με την οποία η έμφυλη βία ορίζεται ως καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ως μορφή διάκρισης ενάντια στις γυναίκες. Σε αυτήν περιλαμβάνονται όλες οι μορφές βίας: σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική, οικονομική, καθώς και οι απειλές τέλεσης τέτοιων πράξεων, ο εξαναγκασμός ή η στέρηση της ελευθερίας.
Έξι χρόνια μετά πού βρισκόμαστε;
Οι γυναικοκτόνοι έχουν συχνά παρελθόν βιαιοπραγίας, δεν ξυπνούν ένα πρωί και παίρνουν ένα κουμπούρι να σκοτώσουν. Το θηρίο τρέφεται επί μακρόν. Δεν είναι νομοτελειακό να υπάρχει ειδική ανάγκη, έλλειψη, ελάττωμα ή ψυχικός ζόφος για να προβεί κάποιος σε πράξεις που επίκεντρο έχουν την επιβολή εξουσίας. Η εξουσία είναι που μεθά, η κατίσχυση. Από τις 87.000 δολοφονίες γυναικών παγκοσμίως το 2017, το 58% διαπράχθηκε από (πρώην ή νυν) συζύγους ή συντρόφους. Σις 13 από τις 25 γυναικοκτονίες του 2022 διαπράχθηκαν σε ενδο-συντροφικό πλαίσιο και 9 από γιούς και εγγονό. Το 2012 μία στις 4 Ελληνίδες άνω των 15 ετών που ρωτήθηκε απαντούσε Ναι σε έρευνα του Ευρωβαρόμετρου για βία εναντίον της από σύντροφο ή μη σύντροφο, ποσοστό μεν 8% χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, αλλά ακόμη υπερβολικά υψηλό.
Σύμφωνα με το MIIR (Μεσογειακό Ινστιτούτο για την Ερευνητική Δημοσιογραφία), o συνολικός αριθμός γυναικοκτονιών από το 2010 έως το 2021 στις 20 χώρες που παρέχουν δεδομένα υπολογίζεται σε 3232 – αλλά δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ (Πολωνία, Βουλγαρία, Δανία, Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ρουμανία). Η περίοδος της πανδημίας υπήρξε κομβική: η Ελλάδα είχε την υψηλότερη αύξηση στις γυναικοκτονίες το 2021 με αύξηση 187,5%, από 8 περιστατικά το 2020 σε 23 το 2021. Η σύγκριση των στοιχείων για τη διετή περίοδο της πανδημίας με το 2019 δείχνει ότι η Ελλάδα, η Σλοβενία, η Γερμανία και η Ιταλία σημείωσαν σημαντική αύξηση στις γυναικοκτονίες.
Παράλληλα, σύμφωνα με το Balcan Caucaso Org, η διευρυμένη χρήση του διαδικτύου και η αύξηση της διαδικτυακής κακοποίησης (revenge porn και διαδικτυακή χειραγώγηση), οδήγησαν σε αύξηση 84,1% των θυμάτων ψυχολογικής βίας στη χώρα, φτάνοντας τον αριθμό των 2906 θυμάτων το 2020, για να καταγράψει άλλη μια αύξηση κατά 104,6% και να φτάσει 5350 θύματα το 2021, ενώ κι η σεξουαλική βία στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 115,6% το 2020 και 104,3% το 2021. Η Ουγγαρία και η Ελλάδα κατέγραψαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στους αναφερόμενους βιασμούς γυναικών το 2020, με 41,2% και 36,5% αντίστοιχα, ακολουθούμενες από τη Ρουμανία και τη Σλοβενία. Ταυτόχρονα αύξηση παρατηρείται στους δείκτες βίας μεταξύ ανηλίκων, με καθημερινές συμπλοκές που αναμεταδίδονται στα ειδησεογραφικά δελτία.
Η αίσθηση ατιμωρισίας γιγαντώνει τις καταστάσεις
Εκεί όπου η ζωή μιας γυναίκας γίνεται άθυρμα στα χέρια ενός άντρα, εκείνος θεωρεί ότι ασκεί εξουσία πάνω στο κορμί της, στην ψυχή της, ακόμη και στα παιδιά της, γεννημένα ή αγέννητα. Η θεωρητική βάση της γυναικοκτονίας άλλωστε είναι ότι ο δολοφόνος θεωρεί τη γυναίκα κτήμα του, ότι του ανήκει και δεν μπορεί να διανοηθεί ότι έχει δικαίωμα να τον χωρίσει.
Γιατί όμως αφήνονται ελεύθεροι χωρίς περιοριστικούς όρους άτομα που έχουν βιαιοπραγήσει εναντίον άλλων κι έχουν καταγγελθεί επανειλλημένως;
Η Κωνσταντίνα Τσάπα δολοφονήθηκε στις 5 Απριλίου 2021 με μαχαίρι από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου. Εκείνη την ημέρα, μέσα στο σπίτι των γονιών της, ο δράστης δολοφόνησε και τον αδερφό της Γιώργο Τσάπα. Τέσσερις ημέρες νωρίτερα ο δολοφόνος είχε επιτεθεί ξανά βίαια στη μητέρα του παιδιού του και στους γονείς της στο ίδιο σπίτι. Παρόμοια βίαια περιστατικά είχαν επαναληφθεί πολλές φορές από τον ίδιο δράστη, αλλά παρά τις προσφυγές στην αστυνομία, τις μηνύσεις και το αίτημα ασφαλιστικών μέτρων, ο δράστης δεν είχε περάσει ούτε μια νύχτα υπό κράτηση.
«Στον καυγά στη Μακρινίτσα πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις – εμένα, τη γυναίκα μου και την αείμνηστη κόρη μου. Στη συνέχεια, η αστυνομία τον πήρε, στο αστυνομικό τμήμα, τον κράτησε εκεί για δύο- τρεις ώρες, όμως τον άφησαν να φύγει και μου είπαν, «δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο»», δήλωσε στο MIIR ο συντετριμμένος Απόστολος Τσάπας. Είχε δει τα δύο παιδιά του να δολοφονούνται μπροστά στα μάτια του.
«Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη», λέει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Είχε κατηγορηθεί και για ενδοοικογενειακή βία το 2021. Αλλά δεν συνελήφθη ποτέ. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της δίκης, ένας μάρτυρας της αστυνομίας παραδέχτηκε ότι η αστυνομία τον είχε αφήσει ελεύθερο λίγες μέρες νωρίτερα, λέγοντας «Εντάξει, ζευγάρι είναι, θα τα ξαναβρούν.».
Σε ένα ζήτημα με ρίζες κοινωνικές δεν αρκεί η θεσμική αντιμετώπιση. Πρέπει να ανατρέξουμε στις ρίζες της ίδιας της κοινωνίας, στο πώς αναθρέφουμε τα αγόρια μας.
Τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθησαν στην Ελλάδα για το 2020 δείχνουν ότι από τους 4436 δράστες ενδοοικογενειακής βίας κατά των γυναικών, το 70,6% (3132) διώχθηκε. Από αυτούς το 20,9% καταδικάστηκαν, αλλά μόνο το 13,7% των καταδικασθέντων πήγε στη φυλακή.
Η αντιμετώπιση από τα ΜΜΕ και την διάχυση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν βοηθάει. Όταν ακόμη τα θύματα υφίστανται victim blaming («σκέψου όμως τι θα του έκανε!») ή ανακυκλώνονται τίτλοι όπως «έγκλημα ερωτικής αντιζηλίας» στα μέσα στοιχιζόμαστε με τη μεριά του δράστη.
Αυτό που είναι ακόμα πιο τρομακτικό είναι ότι τόσες γυναίκες, ανάμεσα σε αυτούς που ψελλίζουν μισόλογα ξεπλένοντας κάποιον που δεν κολλάει στο «προφίλ του βιαστή», μοιάζουν να υποφέρουν από το bystander effect και μπόλικη ασυνέπεια λόγου-έργου. Το bystander effect (η απάθεια του μάρτυρα) επιβεβαιώνεται από κοινωνικά πειράματα των κοινωνικών ψυχολόγων John M. Darley και Bibb Latané το 1968 και 1970, σύμφωνα με το οποίο είναι λιγότερο πιθανό να βοηθήσουμε ένα θύμα όταν δεν είμαστε μόνοι αλλά υπάρχουν κι άλλοι μάρτυρες. Η αιτιολογία είναι ότι γίνεται διάχυση ευθύνης, καθένας πιστεύει ότι κάποιος άλλος θα βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά. Ούτε πρέπει να ρωτάμε γιατί (η κακοποιημένη γυναίκα) δεν έφευγε. Επειδή τα περισσότερα περιστατικά επιθέσεων και γυναικοκτονιών συμβαίνουν όταν το θύμα δηλώνει ότι σκοπεύει να εγκαταλείψει τον κακοποιητή του…
Σύμφωνα με τη Γενική Γραμματεία Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων, «Το γεγονός της μη καταγγελίας των περιστατικών βίας κατά των γυναικών αποτελεί ένα πρόβλημα προς επίλυση στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έναν τρόπο προσέγγισης του βαθμού καταγγελίας των περιστατικών έμφυλης βίας συνιστά ο δείκτης του ευρωβαρόμετρου που μετρά τον βαθμό εμπιστοσύνης των πολιτών στην αστυνομία. Το 2019 ο παραπάνω δείκτης για την Ελλάδα ανήλθε στο 66%, όταν το υψηλότερο ποσοστό κατέγραψε η Φινλανδία με βαθμό εμπιστοσύνης στην αστυνομία 93% και το χαμηλότερο η Αλβανία με 43%»
Το ποσοστό εμπιστοσύνης στην αστυνομία μετά το περιστατικό της γυναικοκτονίας της Κυριακής Γρίβα, μετά τα επιχειρησιακά λάθη που συνέβησαν, πού θα κατέλθει άραγε;
Πώς οι μηχανισμοί της δικαιοσύνης, ιδίως ο σεβασμός στους μηχανισμούς της δικαιοσύνης (της όποιας χώρας), η πίστη στις θεσμικές διαδικασίες ή η απαξίωση του συστήματος en masse χρωματίζουν τις δημόσιες τοποθετήσεις μας; Ποιά είναι η ευθύνη μας και ποιά η ευθύνη των σχηματισμών στους οποίους εντασσόμεθα; Αντανακλάται η κοινωνία από τους εκπροσώπους των συλλογικοτήτων ή υπάρχει γνωστικό κενό;
Η Cristina Fabre Rosell εργάζεται ως επικεφαλής της ομάδας για τη βία με βάση το φύλο στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων και εξηγεί ότι κατά το πρώτο lockdown της πανδημίας υπήρξε σχετική μείωση στον αριθμό των περιστατικών γυναικοκτονίας, αλλά ο κίνδυνος παρέμεινε:
«Οι γυναίκες δεν κινδύνευαν από γυναικοκτονία κατά τη διάρκεια της πανδημίας επειδή ήταν κολλημένες με τον δράστη και ως εκ τούτου ο δράστης ένιωθε μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Όλη η δύναμη και ο έλεγχος ήταν στα χέρια του. Δεν είχε πού να πάει, οπότε δεν είχε έξοδο. Έτσι, η βία από τον σύντροφο αυξήθηκε, αλλά όχι η πιο σοβαρή μορφή που είναι χειρότερη, η γυναικοκτονία. Αυτό που ήταν πιο ανησυχητικό για εμάς ήταν τα μέτρα που επρόκειτο να θεσπιστούν μετά το lockdown. Πώς θα προστατεύαμε όλες αυτές τις γυναίκες που έτρεχαν μακριά από τους θύτες τους. Και έτσι ο φόβος μας ήταν ότι η σοβαρή μορφή βίας από τους οικείους συντρόφους που είναι η οικεία γυναικοκτονία θα μπορούσε να αυξηθεί μετά την απελευθέρωση των μέτρων lockdown. Αυτό συνέβη σε ορισμένα κράτη μέλη. Ωστόσο, εξακολουθούμε να μην μπορούμε να δούμε αν αυτό είναι ένα κοινό μοτίβο που συνέβη σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και σε ποιο βαθμό μπορούμε να πούμε ότι είναι αποτέλεσμα αυτών των μέτρων. Δεν έχουμε στοιχεία. Ελπίζουμε όμως ότι με τη συλλογή δεδομένων σχετικά με τη γυναικοκτονία οικείων συντρόφων όλα αυτά τα χρόνια, ίσως θα μπορέσουμε να προβούμε σε αποδείξεις».
Σε ένα ζήτημα με ρίζες κοινωνικές δεν αρκεί η θεσμική αντιμετώπιση. Πρέπει να ανατρέξουμε στις ρίζες της ίδιας της κοινωνίας, στο πώς αναθρέφουμε τα αγόρια μας.
–Εάν είστε επιζώσα ενδο-οικογενειακής ή άλλου είδους έμφυλης βίας ή αν στο περιβάλλον σας υπάρχει θηλυκότητα που υφίσταται κάτι από τα παραπάνω, τηλεφωνήστε για βοήθεια και συμβουλευτική στην υπηρεσία Εθνικής Εμβέλειας «Γραμμή SOS»: 15900. Μπορείτε επίσης να αποστείλετε mail στο sos15900@isotita.gr
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
