Τι πρέπει να ξέρω πριν κάνω παιδί με δότη;

Απαντά η δικηγόρος Αλίκη Λαλακίδου, εξειδικευμένη στο ποινικό δίκαιο 

Επειδή είχε αναφερθεί από το Α,μπα η πιθανότητα να άνετα κάποιο αφιέρωμα ή άρθρο για εγκυμοσύνη με δότη, θα ήθελα να ζητήσω εάν υπάρχει η πιθανότητα να αναφερθούν και κάποια νομικά θέματα σε σχέση με αυτό. Ρωτάω εσας επειδή δεν ειναι εύκολο να ρωτησει κάποια γυναίκα τον δικό της δικηγόρο όταν πρόκειται για τόσο ευαίσθητο θέμα που ίσως θέλει να κρατήσει κρυφό.

1) οι τράπεζες σπέρματος πρέπει να κρατάνε τα πραγματικα στοιχεία της γυναίκας; Υπάρχει περίπτωση αυτά να διαρρεύσουν ή να δωθουν οπουδήποτε και να γίνει με οποιοδήποτε τρόπο γνωστό σε ποιες γυναικες δόθηκε σπερμα δότη; Πως διασφαλίζεται η γυναίκα και το παιδί που θα γεννηθεί;

2) Η κλινική εξωσωματικής που θα παραλάβει το σπερμα δότη απο την τράπεζα με ποσο ασφάλεια κρατάει τα στοιχεία αυτά; Δηλαδή υπάρχουν κίνδυνοι να διαρρευσουν τα στοιχεία αυτά ή να πουληθούν; Γενικά από θέμα GDPR πως διασφαλίζεται η γυναίκα αλλά και το παιδί που θα γεννηθεί από το σπερμα δότη;

3) Κάπου άκουσα ότι πιθανόν στην Αμερική μπορεί ένα παιδί στα 18 του να μάθει ποιος ειναι ο δότης από τον οποίο γεννήθηκε. Υπάρχει περίπτωση να συμβεί αυτό και στην Ελλάδα και να μπορούν οι δότες να βρουν τα παιδιά τα οποία προήλθαν από το σπερμα τους; Ή τα παιδιά να μάθουν ποιοι ήταν οι δότες τους;

4) Στην περίπτωση που το παιδί γεννηθεί μέσα σε ζευγάρι που ειναι παντρεμένο ή σε πολυετή σχέση χωρίς γάμο, τι δικαιώματα έχει από την πλευρά του πατέρα σε περίπτωση που οι γονεις χωρίσουν; Δηλαδή , σε σχέση με όνομα, διατροφή, δικαιώματα στην πατρική περιουσία; Υπάρχει περίπτωση επειδή ειναι από σπερμα δότη (λόγω αδυναμίας του άνδρα-πατέρα για καλό σπερμα που θα μπορούσε να δημιουργήσει έμβρυο) να αμφισβητηθούν τα δικαιώματα του ως τέκνο του πατέρα σε περίπτωση διαζυγίου ή ακόμη και θανάτου από την υπόλοιπη πατρική οικογένεια ή από αλλά βιολογικά παιδιά του από προηγούμενο γάμο; Αν τελικά κάνετε αφιέρωμα στην εγκυμοσύνη με δότη και μπορούσατε να συμπεριέλαβετε τα παραπάνω θα σας ήμουν ευγνώμων και εγώ και πολλες άλλες γυναικες φανταζομαι.

Αγαπητή αναγνώστρια,

Τα ερωτήματα που θέτετε έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, και θα προσπαθήσω να παραθέσω τόσο το νομικό πλαίσιο όσο και το τι συμβαίνει στην πράξη, για να σχηματίσετε μια εικόνα, αλλά δυστυχώς η απάντηση θα είναι αρκετά εκτενής, ελπίζω να μη φανεί δυσανάγνωστη.

Κατ’ αρχάς, η Ιατρική Υποβοήθηση στην Ανθρώπινη Αναπαραγωγή ρυθμίζεται νομοθετικά τόσο από τον ΑΚ όσο και από τους νόμους 3089/2002 και 3305/2205, ενώ λαμβάνεται ιδιαίτερα υπ’ όψιν η προστασία του συμφέροντος του παιδιού, κατεύθυνση προς την οποία κινούνταν, μέχρι πρότινος τουλάχιστον, οι ρυθμίσεις εν συνόλω του Οικογενειακού Δικαίου.

Πράγματι, στο άρθρο 1460 § 1 εδ. 1 ΑΚ, όπως τροποποιήθηκε από το ν. 3089/2002, ορίζεται ότι η ταυτότητα των τρίτων, που έχουν προσφέρει τους γαμέτες ή τα γονιμοποιημένα ωάρια, δεν γνωστοποιείται στα πρόσωπα που επιθυμούν να αποκτήσουν τέκνο, ενώ και από την άλλη πλευρά, με βάση τη ρύθμιση της §2 του ιδίου άρθρου, η ταυτότητα του τέκνου, καθώς και των γονέων του, δεν γνωστοποιείται στους τρίτους δότες του γεννητικού υλικού.

Ωστόσο, για λόγους υγείας που έχουν να κάνουν κυρίως με την κληρονομικότητα, τηρούνται αρχεία ιατρικών πληροφοριών που αφορούν τον τρίτο δότη του γεννητικού υλικού.

Έτσι, οι πληροφορίες αυτές καταχωρίζονται σε ειδικό απόρρητο αρχείο χωρίς ένδειξη της ταυτότητας του δότη (ΑΚ 1460 § 1 εδ. 2), ενώ πρόσβαση στο αρχείο αυτό επιτρέπεται μόνο στο τέκνο και για λόγους σχετικούς με την υγεία του (ΑΚ 1460 § 1 εδ. 3).

Βέβαια, πρέπει να διευκρινιστεί ότι όσο αυτό είναι ανήλικο, η πρόσβαση στο αρχείο επιτρέπεται στους νόμιμους αντιπροσώπους του, κατα κύριο λόγο δηλαδή στους γονείς του ως ασκούντες τη γονική μέριμνα.

Στο άρθρο 8 § 6 Ν 3305/2005, περί Εφαρμογής της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, ορίζεται ότι οι ιατρικές πληροφορίες που αφορούν τον τρίτο δότη σύμφωνα με το άρθρο 1460 παράγραφος 1 εδ. β’ Α.Κ. φυλάσσονται με απόλυτη μυστικότητα και σε κωδικοποιημένη μορφή στην Τράπεζα Κρυοσυντήρησης και στο εθνικό αρχείο δοτών και ληπτών του άρθρου 20 παράγραφος 2γ, η τήρηση του οποίου περιλαμβάνεται στις αρμοδιότητες της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, ανεξάρτητης αρχής με αρμοδιότητα την εποπτεία της εφαρμογής των νόμων 3089/2002 και 3305/2005.

Σύμφωνα με το άρθρο 15 ν. 3305/2005, η διακίνηση ανθρώπινου γεννητικού υλικού και γονιμοποιημένων ωαρίων και των βιολογικών συστατικών και παραγώγων τους πρέπει να γίνεται υπό συνθήκες οι οποίες εξασφαλίζουν την ιχνηλασιμότητα του υλικού, από τον δότη έως τον λήπτη και το αντίστροφο. Τα σχετικά στοιχεία τηρούνται από τις Μ.Ι.Υ.Α. και τις Τράπεζες Κρυοσυντήρησης σε ειδικό αρχείο, σύμφωνα με τα άρθρα 16 παράγραφος 6 και 17 παράγραφος 7 και διαβιβάζονται στο τμήμα μητρώων και αρχείων της Αρχής.

Σύμφωνα με τα άρθρα 16 παρ. 6 και 17 παρ. 7 Ν 3305/2005, οι Μ.Ι.Υ.Α. και οι Τράπεζες Κρυοσυντήρησης τηρούν αρχείο με τα στοιχεία και τα ιατρικά δεδομένα των προσώπων που υποβάλλονται σε μεθόδους Ι.Υ.Α. και συναφείς τεχνικές. Το περιεχόμενο του αρχείου αυτού διαβιβάζεται στην Αρχή και ενσωματώνεται στα αρχεία τα οποία αυτή τηρεί, σύμφωνα με το άρθρο 20 παράγραφος 2.

Σε περίπτωση αποκάλυψης της ταυτότητας των εμπλεκομένων, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το άρθρο 26 § 11 Ν 3305/2005, που λειτουργεί εξασφαλιστικά θεσπίζοντας ποινικές διατάξεις για τους παραβάτες. Σύμφωνα με αυτό, όποιος αποκαλύπτει καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ταυτότητα των δοτών και ληπτών γεννητικού υλικού και γονιμοποιημένων ωαρίων, κατά παράβαση των άρθρων 1460 Α.Κ. και των άρθρων 8 παράγραφος 6 και 20 παράγραφος 2 περίπτωση γ’ και δ’ του παρόντος, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δύο (2) ετών, εκτός αν προβλέπεται βαρύτερη ποινή από άλλο νόμο.

Τέλος, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 27 παρ. 6, σε περίπτωση εφαρμογής μεθόδων Ι.Υ.Α. χωρίς την έγγραφη συναίνεση των προσώπων, όταν αυτή απαιτείται σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν. 3089/2002 και του παρόντος νόμου, καθώς και σε περίπτωση χρησιμοποιήσεως γαμετών ή γονιμοποιημένων ωαρίων τρίτων προσώπων χωρίς την έγγραφη συναίνεση των συζύγων ή συντρόφων, εκτός από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 26 παράγραφος 5 ποινές επιβάλλεται και προσωρινή ανάκληση της άδειας λειτουργίας της Μ.Ι.Υ.Α. ή της Τράπεζας Κρυοσυντήρησης από τρεις (3) έως έξι (6) μήνες. Αν η παράβαση τελεσθεί εκ νέου, επιβάλλεται οριστική ανάκληση της άδειας.

Από τη στιγμή που τηρούνται αρχεία, είναι φανερό ότι υπό, αυστηρές, έστω, προϋποθέσεις, επιτρέπεται και η πρόσβαση σε αυτά (η αυστηρότητα των προϋποθέσεων επεξεργασίας και πρόσβασης προκύπτει από τον χαρακτηρισμό των πληροφοριών ως απορρήτων). Κρίνω σκόπιμο να μην αναλυθούν εδώ οι προϋποθέσεις, κυρίως γιατί η απάντηση θα είναι τεράστια, όχι ότι δεν είναι ήδη βέβαια, ίσως, όμως, εκτεθούν, σε μεταγενέστερο, αυτοτελές άρθρο.

Σχετικά με το ερώτημα (3), όσον αφορά στο νομικό πλαίσιο στις ΗΠΑ, διαφωτιστική είναι η αναζήτηση στη βιβλιογραφία.

Από τις “Σύγχρονες Τάσεις του Οικογενειακού Δικαίου” , πληροφορούμαστε ότι δεν υπάρχει αναπτυγμένη νομοθεσία, ούτε σε ομοσπονδιακό επίπεδο ούτε στις επιμέρους Πολιτείες, η οποία είτε να απαγορεύει είτε να θεμελιώνει την ανώνυμη χορήγηση γεννητικού υλικού από τρίτα πρόσωπα. Η νομοθετική πράξη Uniform Parentage Act του 2002, η οποία εφαρμόζεται σε αρκετές Πολιτείες, καταλείπει το ζήτημα αναπάντητο, αφήνοντας στα μέρη την επιλογή της ανωνυμίας ή μη των δοτών. Βέβαια, μία τράπεζα σπέρματος έχει τη δυνατότητα να προσχωρήσει στην αρχή της ανωνυμίας. Πρόκειται για το λεγόμενο διπλό σύστημα “double gate” ή “double track policy”, το οποίο ισχύει στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και στην Ισλανδία. (Σχετικά πρόσφατα εφαρμόζεται και στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Leiden της Ολλανδίας), οπότε πράγματι, υφίσταται η δυνατότητα στις ΗΠΑ να γίνουν γνωστοί οι δότες, εάν το επιλέξουν τα μέρη.

Ως προς το ερώτημα (4), ας δούμε κατ’ αρχάς το νομοθετικό πλαίσιο που περιβάλλει την ΙΥΑ αλλά και τη θεμελίωση της πατρότητας.

Κατά το άρθρο 1456§ 1 εδ. β, κάθε ιατρική πράξη που αποβλέπει στην υποβοήθηση της ανθρώπινης αναπαραγωγής […] διενεργείται με την έγγραφη συναίνεση των προσώπων που επιθυμούν να αποκτήσουν τέκνο.

Αν η υποβοήθηση αφορά άγαμη γυναίκα, η συναίνεση αυτής και, εφόσον συντρέχει περίπτωση ελεύθερης ένωσης, του άνδρα με τον οποίο συζεί παρέχεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο.

Για την περίπτωση της ελεύθερης ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 1475 § 2, η συμβολαιογραφική συναίνεση του άνδρα σε τεχνητή γονιμοποίηση, που προβλέπεται στο άρθρο 1456 § 1 εδ. β’, επέχει θέση εκούσιας αναγνώρισης. Η αντίστοιχη συναίνεση της γυναίκας ισχύει και ως συναίνεσή της στην εκούσια αναγνώριση.

Κατά τη διάταξη 1463 ΑΚ εδ. β η ίδρυση της συγγένειας του τέκνου με τον πατέρα, συνάγεται από τον γάμο ή το σύμφωνο συμβίωσης της μητέρας με τον πατέρα ή ιδρύεται με την αναγνώριση, εκούσια ή δικαστική.

Ας εξετάσουμε την περίπτωση όπου υφίσταται γάμος.

Σε όλες σχεδόν τις έννομες τάξεις ο γάμος θεμελιώνει την πατρότητα, συνήθως υπό τη μορφή ενός “αναβαθμισμένου τεκμηρίου βιολογικής καταγωγής” .

Ο σύζυγος της μητέρας τεκμαίρεται ως ο (βιολογικός) πατέρας του παιδιού που γεννάει η σύζυγος κατά τη διάρκεια του γάμου, ακόμα και στην περίπτωση της ετερόλογης τεχνητής γονιμοποίησης – δηλαδή της χρησιμοποίησης σπέρματος δότη, οπότε και πάλι το παιδί τεκμαίρεται του συζύγου , καθώς δεν εισάγεται κάποιου είδους εξαίρεση.

Αντίθετα, προς διασφάλιση αποκλείεται στην περίπτωση αυτή η προσβολή της πατρότητας, καθώς κατά το άρθρο 1471 § 2 περ. 2 του ΑΚ την πατρότητα αποκλείεται να προσβάλει οποιοσδήποτε από τους δικαιούχους, που αναφέρονται στο άρθρο 1469 (μεταξύ των οποίων και ο σύζυγος της μητέρας ), αν ο σύζυγος συγκατατέθηκε στην υποβολή της συζύγου του σε τεχνητή γονιμοποίηση, και αυτή ακριβώς η συγκατάθεση θεμελιώνει το απρόσβλητο της πατρότητας, άσχετα από τη νομιμότητα της ιατρικής πράξης. Ο νόμος δεν απαιτεί τύπο για την συγκατάθεση του άρθρου 1471 § 2 περ. 2 ΑΚ και επομένως μπορεί να δοθεί γραπτά ή προφορικά, ακόμη και σιωπηρά, συναγόμενη από τις περιστάσεις, όπως π.χ. στην περίπτωση κατά την οποία ο σύζυγος, παρά την έλλειψη έγγραφης συναίνεσης για τη τεχνητή γονιμοποίηση, εμφανίζεται και μετέχει μαζί με τη σύζυγό του σε όλα τα στάδια της διαδικασίας της τεχνητής γονιμοποίησης (ΑΠ 1233/2017, ΤΝΠ Νόμος, 823/2013, ΤΝΠ Qualex, ΜΠρΘες 1916/2017, ΤΝΠ Qualex).

Ανάλογη απαγόρευση προσβολής της πατρότητας ισχύει και στην περίπτωση της ελεύθερης ένωσης, καθώς, σύμφωνα με το 1478§2 ΑΚ, η προσβολή της εκούσιας αναγνώρισης αποκλείεται στην περίπτωση που προβλέπεται από το άρθρο 1475 § 2.

Κατά το άρθρο 1479§2, αν διενεργηθεί τεχνητή γονιμοποίηση με γεννητικό υλικό τρίτου δότη, η δικαστική αναγνώριση της πατρότητας αποκλείεται, έστω και αν η ταυτότητά του είναι ή γίνει εκ των υστέρων γνωστή.

Πρόκειται για την λεγόμενη «αυτόματη» εκούσια αναγνώριση, όπου το παιδί γεννιέται με θεμελιωμένη πατρότητα, ενώ έχει χρησιμοποιηθεί και ο όρος «απρόσβλητη» εκούσια αναγνώριση, διότι το κύριο χαρακτηριστικό της είναι ότι δεν υπόκειται σε προσβολή .

Συμπερασματικά, όσον αφορά στην περίπτωση του γάμου, για τη νομιμότητα της ιατρικής πράξης, απαιτείται έγγραφη συναίνεση του συζύγου, αλλά, ακόμα κι εάν αυτή δεν υπάρχει, εάν ο τελευταίος συγκατατέθηκε, έστω και σιωπηρά, στην υποβολή της συζύγου του σε τεχνητή γονιμοποίηση, η πατρότητα δεν μπορεί να προσβληθεί ούτε από εκείνον ούτε από τους υπόλοιπους δικαιούχους του άρθρου 1469.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι του απαγορεύεται και το δικαίωμα να προσπαθήσει να την προσβάλει, με μειωμένες έστω πιθανότητες επιτυχίας, επικαλούμενος συνήθως επιχειρήματα που ερείδονται κυρίως στο είδος της συγκατάθεσης, ως αποτέλεσμα έντονων πιέσεων ή ως προϊόν πλάνης, απάτης ή απειλής και όχι ως ελεύθερη επιλογή.

Για το τι συμβαίνει στην πράξη, ενδεικτικά, παραθέτω απόσπασμα από τη μελέτη της Κ. Παντελίδου, Καθηγήτρια Αστικού Δικαίου Δ.Π.Θ:

“[…] αυτή η έγγραφη συναίνεση μπορεί να μετατραπεί σε δοκιμασία: Αν επέλθει ρήξη στη σχέση, ακόμη και αυτή η προσφυγή στην ΙΥΑ, χρησιμοποιείται από τον έναν ως όπλο εναντίον του άλλου. Ιδίως αμφισβητείται η χωρίς πιέσεις ελεύθερη συγκατάθεση για την υποβοήθηση ή το περιεχόμενο της συγκαταθέσεως. Σε αυτήν την περίπτωση, η ανωνυμία του τρίτου δότη, την οποία θέλησε ο Έλληνας νομοθέτης να διαφυλάξει, δεν θα πληγεί από την μετ’ εμποδίων πρόσβαση στην ταυτότητα του δότη, που υποστηρίχθηκε παραπάνω, ότι είναι κάποτε αναγκαία. Αλλά η ανωνυμία κινδυνεύει κυρίως από τη ρήξη στη σχέση των γονέων που θα αποκαλύψει στον ανήλικο την προέλευσή του.”

Γίνεται, λοιπόν, από τη μία αντιληπτό, ότι από την πλευρά του νομοθέτη γίνεται προσπάθεια ώστε το τέκνο να θωρακιστεί νομικά και να απολαύσει όλων των δικαιωμάτων από την θεμελιωμένη, απρόσβλητη, πατρότητα. Από την άλλη ωστόσο, δεν λείπουν και στην πράξη φαινόμενα επιδίωξης προσπέλασης του πνεύματος και γράμματος του νόμου, παρά το ότι το τέκνο όχι μόνο δεν απολαμβάνει κάποιας νομικής εις βάρος του διάκρισης, ένεκα της έλλειψης βιολογικής σύνδεσης με το νομικό πατέρα, αλλά προστατεύεται περαιτέρω, προκειμένου να μη βρεθεί εκτεθειμένο.

Εντούτοις, πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό το οποίο επιχειρεί να κατοχυρώσει ο νομοθέτης είναι η εξασφάλιση της σύνδεσης με το νομικό πατέρα, όχι το ότι το τέκνο δεν θα μάθει την ιστορία της βιολογικής του καταγωγής, που δεν μπορεί να αποκλειστεί εάν βρεθεί στο επίκεντρο της διαμάχης μεταξύ των γονέων του.

Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News