Δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στην πρόσφατη παραδοχή της Σμαράγδας Καρύδη, ότι δεν θέλησε να κάνει παιδί γιατί γνώριζε ότι θα σκλαβωνόταν σ’ αυτό, για να δούμε ότι η μητρότητα δεν είναι λουσμένη στην αχλύ της θέωσης, με λουλουδάκια και πεταλουδίτσες ζωσμένη. Η μητρότητα είναι μια αποστολή ζωής στην οποία μπαίνουμε γνωρίζοντας ελάχιστα -ή μάλλον γνωρίζοντας μόνον την μία όψη, αυτή του παιδιού που βάζει το δάκτυλο επί τον τύπον των ήλων της μάνας του.
Πώς παίρνει κάποια την απόφαση να κάνει παιδί; Πόσα συνειδητοποιεί και πόσα αγνοεί; Τι γίνεται με την προσωπική της αυτοπραγμάτωση και -κυρίως- τις ματαιώσεις των προσωπικών προσδοκιών;
Αποφάσισα να ρωτήσω γνωστούς που θα μιλούσαν ανώνυμα γι’ αυτό το μάλλον σκληρό θέμα σχετικά με την μητρότητα και να μεταφέρω διάφορες οπτικές.
Αρχικά ξεκίνησα με μια αντρική οπτική, ίσως την οπτική που εξηγεί εν μέρει την πιεστική αδιακρισία της κοινωνίας επί των γυναικών που δεν έκαναν παιδιά, το πώς νιώθουν σχετικώς. Μου είπε λοιπόν ο Χ, “στα μάτια των γυναικών που δεν έχουν παιδιά και αντικρύζουν ένα, βλέπω σχεδόν πάντα μια θλίψη. Υπάρχει πάντα εκεί στο βλέμμα τους, αρκεί να το προσέξει κανείς. Η αναφορά μου αυτή θα γίνει αιτία να γίνω αντιπαθής, είμαι βέβαιος γι’ αυτό. Είναι ένα θέμα που πονάει και επειδή ο χρόνος δε γυρίζει πίσω, δε διορθώνεται. Περιέγραψα και τη δική μου πικρία. Κάθε φορά που βλέπω κάποιον πατέρα να κουβαλάει το μωρό του στο μάρσιππο, κάτι μου κάνει κλικ. Από τα μεγάλα what if της ζωής μου… Έχω πολλά μειονεκτήματα σαν άνθρωπος. Η ζήλια δεν ήταν ποτέ ένα από αυτά. Έτσι στην παραπάνω σκηνή, χαίρομαι μέσα από τη ψυχή μου το θέαμα και μένει πάντα σε μια απόκρυφη, ή ίσως όχι και τόσο απόκρυφη, γωνία του μυαλού μου μια πίκρα για κάτι, που πλέον όντας στα 55 μου χρόνια είναι σχεδόν απόλυτα βέβαιο ότι δε θα βιώσω ποτέ.”
Η Ε. ανέλυσε πιο διεξοδικά, “Κατανοώ πλήρως αυτούς που δεν θέλουν να κάνουν παιδιά από επιλογή τους. Ο κόσμος όμως δεν το σέβεται αυτό. Τους θεωρεί ατελείς ανθρώπους που πάντα θα τους λείπει κάτι. Και το κακό είναι ότι πολλοί ξεκινούν να το πιστεύουν ότι κάνανε λάθος που δεν θελαν παιδιά και αρχίζουν να παθαίνουν κατάθλιψη (γιατί ο κόσμος μπήκε στο μυαλό τους) και πολλοί κάνουν σπασμωδικές κινήσεις, προσπαθούν να τεκνοποιήσουν άμεσα, πάση θυσία, μόνο και μόνο για να κλείσουν τα στόματα του κόσμου.”
Η κοινωνική πίεση για την απόκτηση παιδιού που συζητιέται συχνά στο ampa είναι μια συνισταμένη που καταλήγει κατά τη γνώμη μου να επιφορτίζει με βάρος που δεν χρειάζεται την μητρότητα.
Αντί να αποτελεί τεράστια χαρά κι ευτυχία το βίωμα της εγκυμοσύνης και της αναμονής ενός παιδιού, ο περίγυρος κατηχεί με συγκεκριμένες προδιαγραφές ακόμη και τις φυσικές -όσο και τις υποβοηθούμενες- προσπάθειες απόκτησης παιδιού.
Όπως μου είπε η M, “Εγώ γνώρισα τον άντρα μου στο δεύτερο μισό της δεκαετίας των 30, παντρευτήκαμε στα 40 μου και έκανα το γιο μου στα 41 μου. Το τι έχω ακούσει δεν λέγεται. Ότι το παιδί θα βγει προβληματικό, ότι όποια κάνει παιδί πάνω από τα 40 δεν το θέλει πραγματικά, ότι είναι εγωιστικό που έκανα το παιδί, ότι με βάση την ηλικία μου έχει πιθανότητες να μείνει ορφανό. Αυτά από τον περίγυρο και συναδέλφους, όχι φίλους, φυσικά, ούτε συγγενείς. Κάποιοι από αυτούς που μου έλεγαν τα παραπάνω, με παρότρυναν ταυτόχρονα να κάνω και δεύτερο, γιατί τα μοναχοπαίδια είναι κακομαθημένα/ δυστυχισμένα. Δηλαδή δεν γλιτώνεις ό,τι και να κάνεις. Προφανώς υπάρχει ένα πρότυπο που λέει θα παντρευτείς μέχρι τα 30 (άντε, μέχρι τα 35, μη μας πούνε και οπισθοδρομικούς), θα κάνεις δυο ή τρία παιδιά μέχρι τα 35, άντε μέχρι τα 40, ούτε μέρα παραπάνω, και ίσως, ίσως λέω, σε αφήσουν ήσυχο. Δεν πειράζει αν είσαι έτσι δυστυχισμένος και κάνεις δυστυχισμένα παιδιά, δεν πειράζει αν θέλεις τόσο ένα παιδί που θα το καλοδεχθεις και σε μεγαλύτερη ηλικία, πρέπει να κολλάς στο πρότυπο. Δυστυχώς ακόμη αυτή είναι η κατάσταση για παντρεμένους και ανύπαντρους, με παιδιά ή χωρίς. Ελπίζω τα νέα παιδιά να έχουν άλλα μυαλά, άλλη παιδεία, να μάθουν επιτέλους να σέβονται τον συνάνθρωπο και να επενδύσουν στην ευτυχία τους και όχι στη συμμόρφωση με τα πρότυπα που υπάρχουν στο μυαλό κάποιων.”
Το προσωπικό μου συμπέρασμα από τις ανοίκειες και ανάλγητες κρίσεις κι επικρίσεις πάνω στο πώς επιλέγει μια γυναίκα να βιώσει την δική της εμπειρία (ή κι απουσία!) μητρότητας συνοψίζεται σε μια κάπως ψυχαναλυτική ερμηνεία. Nομίζω κάθε φορά που εκφέρονται τέτοιου είδους κρίσεις επί των άλλων, στην ουσία οι άνθρωποι για τον εαυτό τους μιλάνε. Κάτι κάνει γκελ μέσα τους και εξανίστανται σαν να τους αφορά προσωπικά, σαν η κατάσταση του άλλου να είναι κριτική για τη δική τους ζωή. Εξ ου κι η εμμονή και το μένος. Άσε και το άλλο φοβερό. Κάθε φορά που βλέπω παντρεμένο ή γονιό να παροτρύνει κάπως πιο επίμονα τους μη έγγαμους ή μη γονιούς, σκέφτομαι ότι δεν το κάνουν επειδή είναι τόσο πολύ ενθουσιασμένοι στην προσωπική επιλογή τους, αλλά επειδή θέλουν κάπως σαδιστικά να ταλαιπωρηθούν κι οι αταλαιπώρητοι! Η Μ, για άλλη μια φορά επιβεβαίωσε με την δική της παρατήρηση. “Γενικά ένας ισορροπημένος άνθρωπος κάνει τις επιλογές του και δεν έχει λόγο να παροτρύνει τους άλλους να ακολουθήσουν τις δικές του επιλογές. Ενώ κάποιος που δεινοπαθεί μπορεί να λέει, έστω και αν δεν συνειδητοποιεί ακριβώς το λόγο, έλα κι εσύ, να δεις τι ωραία που είναι”.
Δεινοπαθεί. Βαριά λέξη, έτσι; Και σκλαβιά…
Μου είχε σχολιάσει η Ν, “η επιλογή της Καρύδη είναι δικαίωμα της, αλλά η έκφραση σκλαβιά για εμάς τις γυναίκες που επιλέξαμε την μητρότητα είναι αρκετά υποτιμητική, τουλάχιστον σε ‘μένα έτσι ακούγεται”. Ο Θ διαφώνησε: “Τα παιδιά είναι μεγάλη ευτυχία. Αλλά είναι και δουλεία, με την έννοια της στέρησης της ελευθερίας και του αυθορμητισμού. Σου ‘ρχεται να πας στη Ζάμπια και να εγκαταλείψεις τα πάντα; Θες να κλειστείς σε βουδιστικό retreat; Θες να καπνίζεις σαν τσιμινιέρα και να φλομώνεις το σπίτι και τις ταπετσαρίες; Θες να βουτήξεις στη θάλασσα και να μην τσεκάρεις ούτε μια φορά πίσω σου, μέχρι να φτάσεις στο νησάκι απέναντι; Τίποτα από αυτά δεν μπορείς. Δουλεία λοιπόν. Εθελοδουλεία, αλλά δουλεία. Η λέξη σκλαβιά γιατί να ενοχλεί; ”
Ο Φρόιντ ήταν ο πρώτος που αμφισβήτησε τη δεδομένη μητρική αγάπη, κι είναι ο λόγος που θεωρήθηκε αιρετικός για την εκκλησία και την κοινωνία, κι όχι τόσο για τις εξίσου ρηξικέλευθες για την εποχή του θεωρίες περί σεξουαλικότητας.
Ας δούμε όμως άλλη μια μαρτυρία, από Γ: “Ναι, με ‘σκλάβωσε’ το παιδί, ναι, άλλαξε το κέντρο του κόσμου μου, ναι, σταμάτησα να κοιμάμαι σαν νά ’χω πεθάνει τα βράδια και άρχισα να πετάγομαι όποτε άλλαζε ο ρυθμός της αναπνοής τους στο άλλο δωμάτιο. Ναι, δεν έκανα πολλά πράγματα που θα μπορούσα να έχω κάνει για μένα, κυρίως ταξίδια, σπουδές, διασκεδάσεις. Άλλαξε ο τρόπος που αντιμετώπιζα τον εαυτό μου (έγινα ξαφνικά ένα εργαλείο φροντίδας των παιδιών), άλλαξε ο τρόπος που πρόσεχα τον εαυτό μου (δεν τον πρόσεχα για μένα, αλλά όπως φροντίζεις και συντηρείς ένα μηχάνημα για να μην σε ‘κρεμάσει’), έγινα πιο συντηρητικός άνθρωπος, πιο δειλός στις επαγγελματικές διεκδικήσεις μου, πρόσθεσα άγχος.
Ταυτόχρονα όμως έγινα καλύτερος άνθρωπος. Ένιωσα την ανάγκη να γίνω η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μου, και αισθάνθηκα και την πολύ πιεστική ανάγκη να προκόψω. Δεν ήμουν ρεμάλι και μεταμορφώθηκα, αλλά πλέον απέκτησα οικονομική ανασφάλεια. Και ταυτόχρονα βίωσα άλλα συναισθήματα που δεν θα είχα καν υποψιαστεί. Και ναι, πολλές φορές λαχτάρησα (και ακόμα), πολλές φορές στενοχωρήθηκα (και όσο μεγαλώνουν περισσότερο), αλλά και κάποιες φορές συγκινήθηκα μέχρι τα τρίσβαθα της ψυχής μου και ένιωσα απόλυτη ευτυχία.”
Η συγκίνηση αυτή, που ούτε που την έχεις υποψιαστεί πριν κρατήσεις το παιδί σου στα χέρια σου, είναι αυτή που με συγκλονίζει κι εμένα που συνειδητά το αποφάσισα και συχνά αναρωτιέμαι σε τι κόσμο μεγαλώνουν τα παιδιά μας.
Η Β. μου κατέθεσε τη δική της εμπειρία. “Περισσότερο όταν το σκεφτόμουν με τρόμαζε το γεγονός σε τι κόσμο θα φέρω ένα παιδί, παρά οι ευθύνες του ή ότι θα στερηθώ κάποιες ελευθερίες. Επίσης ήμουν (και είμαι ακόμη) εντελώς αντίθετη με το γεγονός να κάνω τον σύζυγο μου και εμένα πειραματόζωο στα χέρια κάποιου γιατρού που στα μάτια αυτών που θέλουν απεγνωσμένα ένα παιδί βλέπει την ευκαιρία για να πλουτίσει. Έτσι το άφησα στην τύχη και ναι, ήρθε μια απίστευτη κοράκλα στην ζωή μας. Αν δεν είχε έρθει δεν νομίζω ότι θα ένιωθα κάποιο κενό, αλλά τώρα δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς εκείνη. Τώρα βέβαια που είναι στην εφηβεία λίγο μου σπάει τα νεύρα (άλλες φορές της τα σπάω εγώ), κι έχω νιώσει και σκλάβα με την έννοια ότι μπροστά στο παιδί παραγκωνίζονται οι δικές μου ανάγκες και τα θέλω, αλλά όταν γελάει, γελάει και όλο το σύμπαν μαζί της και δε με ενδιαφέρει τίποτα άλλο. Αν μετανιώνω για κάτι τώρα, είναι ότι δεν έκανα νωρίτερα παιδί που οι αντοχές μου ήταν μεγαλύτερες και το μυαλό πιο ανώριμο ώστε να παίρνω οτιδήποτε της συμβαίνει κατάκαρδα.”
Συμπλήρωσε η Ν: “Γίνεσαι σκλάβος χωρίς να το καταλάβεις, αλλά αυτό που σου δίνουν αξίζει ρε γ@μ@το δεν το βλέπεις έτσι. Ακόμη και όταν είναι ανάποδα όλα βλέπεις τον χαρακτήρα τους, πώς διαμορφώνεται ένας καινούργιος άνθρωπος, είναι μεγαλείο. Αξίζει φυσικά και η ζωή χωρίς το άγχος της μητρότητας… Γνωρίζω ότι δεν θα κάνω πολλά πράγματα που ήθελα αλλά δεν με πειράζει καθόλου , χαίρομαι πολύ περισσότερο με την χαρά τους. Νομίζω ότι τα παιδιά πρέπει να γίνονται με αγάπη και επιθυμία όχι να είναι προϊόν τύχης. Τύχη είναι ο κατάλληλος σύντροφος στο μεγάλωμα τους. ”
Επιπλέον είναι κρίσιμη η ευθύνη επί του παιδιού. Όλοι είναι ικανοί να κάνουν παιδιά, δεν είναι κάτι το καινοτόμο (αν δεν συντρέχουν ιατρικοί λόγοι για το αντίθετο).
Δεν είναι όμως όλοι ικανοί για να γίνουν γονείς. Δεν είναι κάτι που διδάσκεται, στα περισσότερα τουλάχιστον κράτη.
Το παιδί, στα σοβαρά κράτη αποτελεί πρόσωπο πλήρους νομικής κάλυψης από το κράτος και όχι κτήμα του γονιού του. Πόσες φορές έχουμε ακούσει την έκφραση “Δικό μου είναι το παιδί, ότι θέλω το κάνω”. Απαράδεκτο. Δεν κάνεις παιδί για να έχεις κάτι χαριτωμένο μέσα στο σπίτι, όπως ένα κατοικίδιο. Δεν κάνεις παιδί για να έχεις κάποιον να σε φροντίζει στα γεράματα.
Διάβασα στο Der Spiegel ότι τα παιδιά όντως κάνουν πιο ευτυχισμένους τους ανθρώπους, αλλά πότε; Όταν ενηλικιωθούν, βρουν δουλειά και φύγουν από το σπίτι, μέχρι τότε είναι πηγή ευθυνών και άγχους μάλλον, παρά χαράς. Επίσης άλλη έρευνα έλεγε ότι οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι είναι οι child-free, οι χωρίς παιδιά από επιλογή.
Κι έτσι φτάνουμε και στις γυναίκες για τις οποίες δεν τίθεται καν δίλημμα, αυτές που νωρίς αποφάσισαν κι ένιωσαν μέσα τους ότι δεν τις ενδιαφέρει ένα παιδί δικό τους, ότι δεν απορρέει από κάποια αντιπάθεια στα παιδιά, αλλά αντίθετα από μια στάση υπευθυνότητας.
Όπως μου εξήγησε η Σ, “πάντα ρωτάμε μια γυναίκα (ο άντρας κι εδω την γλυτωνει!) γιατί δεν έκανε παιδια, αλλα δεν ρωτάμε ποτέ ένα γονέα γιατί έκανε παιδιά! Όσοι λένε πως είναι εγωιστικό να μην κάνεις παιδιά, το εγώ βρίσκω εξίσου εγωιστικό το να τα κάνεις, όταν οι λόγοι είναι να διαιωνίσεις τα γονίδιά σου, να σε γηροκομήσουν, να κλείσεις τα στόματα του περίγυρου, ή να σώσεις το γάμο σου.” Κι η Β συμπλήρωσε, “οι μανάδες νιώθουν συναισθήματα που δεν γνωρίζω, όμως ακριβώς επειδή δεν τα γνωρίζω, δεν μου λείπει κάτι. Όλα αυτά τα χρόνια έχω ακούσει απίστευτες βλακείες, όπως να με λυπούνται που δεν έχω παιδιά και είτε να μου λένε ότι νέα είμαι ακόμη (είμαι στην περιεμμηνόπαυση) και να μου προτείνουν γιατρούς να με βοηθήσουν, είτε να μου λένε ότι είμαι ρεμάλι και άχρηστη. Καλά θα κάνουν όσοι σχολιάζουν αρνητικά τη Σμαράγδα ή εμένα ή οποιαδήποτε άλλη γυναίκα, να κάνουν πρώτα την αυτοκριτική τους .”
Σέβομαι προσωπικά τις γυναίκες που δεν θέλουν να κάνουν παιδιά, η στάση τους είναι υπεύθυνη και η απόφασή τους δικαίωμά τους, κανείς δεν χρειάζεται να απολογείται σε κανέναν για τις επιλογές του. Καλό είναι να αφιερώσουμε όλοι λίγο χρόνο να δούμε τι θέλουμε και τι δεν θέλουμε, τι μας ταιριάζει και τι όχι, ώστε οι αποφάσεις μας να είναι συνειδητές και να μην ασχολούμαστε με τις επιλογές των άλλων. Στην τελική, μακάρι όλοι να ήταν ελεύθεροι να ζήσουν την ζωή τους όπως εκείνοι θέλουν, θα ήμασταν καλύτερος κόσμος.
Ακολουθήστε την Α,ΜΠΑ; στο Google News
